ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਮਧੂਕਖਰ੍ਜੂਰਂ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਜਿਤ੍ । ਮਾਗਧੀ ਮਧੁਰਾ ਪਕ੍ਵਾ ਸ਼੍ਵਾਸਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਪਰਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਦਰਾਕਸ਼, ਮਧੂਕਾ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਕੁੰਕੁਮਾ ਵਾਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਕੀ ਮਾਗਧੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਂ ਰੋਚਕਂ ਵृष੍ਯਂ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਹृਤ੍ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮਰਿਚਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤੋ ਮਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਤਾਕਤਵਰ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਵੀ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਵृष੍ਯਂ ਮਰਿਚਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵੈਦ੍ਯਕਸਂਮਤਮ੍ । ਗੁਲ੍ਮਸ਼ੂਲਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਂ ਹਿਙ੍ਗੁਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਗ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਯਵਾਨੀਧਨ੍ਯਕਾਜਾਜ੍ਯਃ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨੁਦਃ ਪਰਮ੍ । ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵृष੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋषਸ਼ਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਜਵਾਇਨ, ਧਨੀਆ ਤੇ ਜੀਰਾ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਮੁष੍ਣਂ ਹृਚ੍ਛੂਲਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਉष੍ਣਂ ਸ਼ੂਲਹਰਂ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੌਵਰਚਲ ਨਮਕ ਕਬਜ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਡੰਗਾ ਗਰਮ, ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।

ਰੋਮਕਂ ਵਾਤਲਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਰੋਚਨਂ ਕ੍ਲੇਦਨਂ ਗੁਰੁ । ਹृਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਗਲਰੋਗਘ੍ਨਂ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰੋऽਗ੍ਨਿਦੀਪਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਰੋਮਕ ਨਮਕ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਜੌ ਦਾ ਖਾਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੀਲੀਅ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਹਨੋ ਦੀਪਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਸਰ੍ਜਿਕ੍ਸ਼ਾਰੋ ਵਿਦਾਰਣਃ । ਦੋषਘ੍ਨਂ ਨਾਭਸਂ ਵਾਰਿਲਘੁ ਹृਦ੍ਯਂ ਵਿषਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੋਡਾ ਖਾਰ ਗਰਮ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਹਲਕਾ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਨਾਦੇਯਂ ਵਾਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸਾਰਸਂ ਮਦੁਰ ਲਘੁ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਵਾਰ੍ਪ੍ਯਂ ਤਾਡਾਗਂ ਵਾਤਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੋਖਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੌਚ੍ਯਮਗ੍ਨਿਕਰਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਕਫਘ੍ਨਂਲਘੁ ਨੈਰ੍ਝਰਮ੍ । ਦੀਪਨਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਕੌਪਮੌਦ੍ਭਿਦਂ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਝਰਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਕੂਏ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਰ੍ਕਕਿਰਣੈਰ੍ਜੁष੍ਟਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚੈਵੇਨ੍ਦੁਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ । ਸਰ੍ਵਦੋषਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਗਗਨਾਮ੍ਬੁਨਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉष੍ਣਂ ਵਾਰਿ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਮੇਦੋऽਨਿਲਕਫਾਪਹਮ੍ । ਸ਼ृਤਂ ਸ਼ੀਤਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਮੁषਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਦੋषਲਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਚਰਬੀ, ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਬਲਿਆ ਪਾਣੀ ਠੰਡ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਗ੍ਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁਰਸਾਯਨਮ੍ । ਗਵ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਾਹਿष੍ਵਹ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੈਂਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੀ ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਛਾਗਂ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਘ੍ਨਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਫਾਪਹਮ੍ । ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਜੀਵਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚਨਾਵਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਦਸਤ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਪਰਂ ਵਾਤਹਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕਰਂ ਦਧਿ । ਦੋषਘ੍ਨਂ ਮਨ੍ਥਜਾਤਨ੍ਤੁ ਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਦਹੀਂ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਤ ਤੇ ਕਫ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਠਾ ਤੇ ਛਾਸ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋऽਰ੍ਦਿਤਾਰ੍ਤਿਘ੍ਨਂ ਨਵਨੀਤਂ ਨਵੋਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕਿਲਾਟਾਦ੍ਯਾ ਗੁਰਵਃ ਕੁष੍ਠਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਨਵੀਂ ਮੱਖਣ ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਾਈਲਸ ਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਮੱਖਣ ਤੇ ਉਸ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭਾਰੀ ਹਨ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰਂ ਗ੍ਰਹਣੀਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ਃ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਤੀਸਾਰਗੁਲ੍ਮਨੁਤ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਸ਼ਮਨਂ ਤਕ੍ਰਂ ਕਥਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਸੂਰਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਠਾ ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੋਜ, ਪਾਈਲਸ, ਪੀਲੀਅ, ਦਸਤ, ਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵृष੍ਯਞ੍ਚ ਮਧੁਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਮ੍ । ਗਵ੍ਯਂ ਮੇਧ੍ਯਞ੍ਚ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋषਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਘੀ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਵਾਤ, ਪਿਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦਾ ਘੀ ਮਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਸ੍ਮਾਰਗਦੋਨ੍ਮਾਦਮੂਰ੍ਛਾਘ੍ਨਂ ਸਂਸ੍ਕृਤਙ੍ਘृਤਮ੍ । ਅਜਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਸਰ੍ਪੋषਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਸਦ੍ਗੁਣੈਃ । ਕਫਵਾਤਹਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਮਿਵਿषਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਘੀ ਮਿਰਗੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਪਾਗਲਪਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀ ਆਦਿ ਦਾ ਘੀ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵੋਦਰਕੁष੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੋਥਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਮੇਹਨੁਤ੍ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਬਲ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਕਸ਼੍ਯਂ ਤਿਲੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਪੀਲੀਅ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਾਈਲਸ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰ੍षਪਂ ਕृਮਿਪਾਣ੍ਡੁਘ੍ਨਂ ਕਫਮੇਦੋऽਨਿਲਾਪਹਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੌਮਂ ਤੈਲਮਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਹृਦ੍ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਰੋਂ ਕਿਰਮੀਆਂ ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਫ਼, ਚਰਬੀ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਪੜੇ ਦਾ ਤੇਲ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਿੱਤ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਜਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤਰ੍ਪਣਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਂ ਮਧੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਦ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕृਮਿਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੇਹਤृष੍ਣਾਵਿषਾਮਹਮ੍ । ਇਕ੍ਸ਼ਵੋਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਬਲ੍ਯਾ ਵृष੍ਯਾਃ ਕਫਪ੍ਰਦਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੰਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਿਕ, ਦਮ, ਕਿਰਮੀ, ਉਲਟੀ, ਪਿਸਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਫਾਣਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਤਵ੍ਰਿਂ ਸੁਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਲਘੁਃ । ਖਣ੍ਡਂ ਵृष੍ਯਂ ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਸृਕ੍ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਡ ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਿਕਣੀ, ਮਿੱਠੀ, ਰਕਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਘ੍ਨਃ ਕਫਕृਦ੍ਗੁਡਃ । ਸ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਪਰਃ ਪਥ੍ਯਃ ਪੁਰਾਣੋऽਸृਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗੁੜ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਗੁੜ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਤੇ ਰਕਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਿਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਵृष੍ਯਾ ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਗਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾ । ਸਰ੍ਵਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਮਦ੍ਯਮਮ੍ਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਘੀ ਵਾਲੀ ਖੰਡ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਡਲ ਉਮਰ ਦੀ ਖੰਡ, ਆਪਣੇ ਖੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਸ੍ਤਥਾ ਸੌਵੀਰਜਾਤਯਃ । ਪਾਚਨੋ ਦੀਪਨਃ ਪਥ੍ਯੋ ਮਣ੍ਡਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭृष੍ਟਤਣ੍ਡੁਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਕੇ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਚਾਵਲਾਂ ਦੀ ਮੰਡ ਪਚਣਯੋਗ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀ ਲਘ੍ਵੀ ਪੇਯਾ ਵਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੋਧਨੀ । ਸਤਕ੍ਰਦਾਡਿਮਵ੍ਯੋषਾ ਸਗੁਡਾ ਮਧੁਪਿਪ੍ਪਲੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪਤਲੀ ਮੰਡ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਤਕ੍ਰਦ, ਅਨਾਰ, ਪੀਪਲ, ਗੁੜ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਤੀਯਂ ਸੁਕृਤਾ ਪੇਯਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ । ਪਾਯਸਃ ਕਫਕृਦ੍ਬਲ੍ਯਃ ਕृਸ਼ਰਾ ਵਾਤਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਈ ਪਤਲੀ ਮੰਡ ਖੰਘ, ਦਮ ਤੇ ਦਸਤ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਧੌਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸੁਖੋष੍ਣੋ ਲਘੁਰੋਚਨਃ । ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲੇਹੈਃ ਸਾਧਿਤੋ ਬृਂਹਣੋਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਇਆ, ਛਾਣਿਆ ਤੇ ਚਿਕਣੀ ਚਾਵਲ, ਹਲਕਾ ਗਰਮ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੋ ਕੇ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਗੰਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪਰ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।