ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਲਿਙ੍ਗਾਲਾਬੁਨੀ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਿਨੀ ਵਾਤਕਾਰਿਣੀ । ਤ੍ਰਪੁषੋਰ੍ਵਾਰੁਕੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲੇ ਪਿਤ੍ਤਵਾਰਣੇ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਲਿੰਗਾ ਤੇ ਆਲਬੁਨੀ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਪੁਸ਼ਾ ਤੇ ਉਰਵਾਰੁਕਾ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਮ੍ਲਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਜਮ੍ਬੀਰਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ । ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਦਾਡਿਮਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਨਾਗਰਙ੍ਗਫਲਂ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੬੯.

ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਮਲਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਬੀਰਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਡੀਮਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਾਗਰੰਗਾ ਫਲ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੇਸ਼ਰਂ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਚ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਮਾषਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋष੍ਣਾਨਿਲਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕੇਸ਼ਰ ਤੇ ਮਾਤਲੁੰਗਾ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ਼ਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਲੀਆ, ਗਰਮ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਰਮਾਮਲਕਂ ਵृष੍ਯਂ ਮਧੁਰਂ ਹृਦ੍ਯਮਮ੍ਲਕृਤ੍ । ਭੁਕ੍ਤਪ੍ਰਰੋਚਕਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਹਰੀਤਕ੍ਯਮृਤੋਪਮਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਰਮਾਮਲਕਾ ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਖੱਟਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਤਕੀ, ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤ੍ਰਂਸਨੀ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਜਿਤ੍ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਤ੍ਵਮ੍ਲਂ ਸ੍ਤ੍ਰਂਸਨਂ ਤਿਨ੍ਤਿਡੀਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਤਰੰਸਨੀ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਸ਼ ਵੀ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿੰਟਿੜੀ ਫਲ ਖੱਟਾ, ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਦੋषਲਂ ਲਕੁਚਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਬਕੁਲਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ । ਗੁਲ੍ਮਵਾਤਕਫਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਘ੍ਨਂ ਬੀਜਪੂਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਲਕੁਚਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਕੁਲਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ, ਵਾਤ, ਕਫ਼, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਖੰਘ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਦੋषਘ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਂ ਗੁਰੁ ਵਿषਾਪਹਮ੍ । ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਬਾਲਮਾਪੂਰ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਪਿੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭਾਰੀ ਤੇ ਜ਼ਹਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵਾਮ੍ਰਂ ਵਾਤਕृਨ੍ਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਵਰ੍ਣਬਲਪ੍ਰਦਮ੍ । ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਿ ਜਾਮ੍ਬਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪੱਕਾ ਆਮ ਵਾਤ, ਮਾਸ, ਵਿਰਯ, ਰੰਗ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਬਾ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਿਨ੍ਦੁਕਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਬਦਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹृਤ੍ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਿ ਵਾਤਲਂ ਬਿਲ੍ਵਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਪਵਨਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਟਿੰਡੂ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਦਰਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵਾ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਆਲਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਾਦਨਫਲਂ ਮੋਚਂ ਪਨਸਂ ਨਾਰਿਕੇਲਜਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਂਸਕਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੂਣਿ ਚ ॥ ੧,੧੬੯.

ਰਾਜਾਦਨਾ ਫਲ, ਮੋਚਾ, ਪਨਸਾ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਵਿਰਯ ਤੇ ਮਾਸ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠੇ, ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਮਧੂਕਖਰ੍ਜੂਰਂ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਜਿਤ੍ । ਮਾਗਧੀ ਮਧੁਰਾ ਪਕ੍ਵਾ ਸ਼੍ਵਾਸਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਪਰਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਦਰਾਕਸ਼, ਮਧੂਕਾ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਕੁੰਕੁਮਾ ਵਾਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਕੀ ਮਾਗਧੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਂ ਰੋਚਕਂ ਵृष੍ਯਂ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਹृਤ੍ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮਰਿਚਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤੋ ਮਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਤਾਕਤਵਰ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਵੀ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਵृष੍ਯਂ ਮਰਿਚਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵੈਦ੍ਯਕਸਂਮਤਮ੍ । ਗੁਲ੍ਮਸ਼ੂਲਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਂ ਹਿਙ੍ਗੁਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਗ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਯਵਾਨੀਧਨ੍ਯਕਾਜਾਜ੍ਯਃ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨੁਦਃ ਪਰਮ੍ । ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵृष੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋषਸ਼ਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਜਵਾਇਨ, ਧਨੀਆ ਤੇ ਜੀਰਾ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਮੁष੍ਣਂ ਹृਚ੍ਛੂਲਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਉष੍ਣਂ ਸ਼ੂਲਹਰਂ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੌਵਰਚਲ ਨਮਕ ਕਬਜ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਡੰਗਾ ਗਰਮ, ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।

ਰੋਮਕਂ ਵਾਤਲਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਰੋਚਨਂ ਕ੍ਲੇਦਨਂ ਗੁਰੁ । ਹृਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਗਲਰੋਗਘ੍ਨਂ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰੋऽਗ੍ਨਿਦੀਪਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਰੋਮਕ ਨਮਕ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਜੌ ਦਾ ਖਾਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੀਲੀਅ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਹਨੋ ਦੀਪਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਸਰ੍ਜਿਕ੍ਸ਼ਾਰੋ ਵਿਦਾਰਣਃ । ਦੋषਘ੍ਨਂ ਨਾਭਸਂ ਵਾਰਿਲਘੁ ਹृਦ੍ਯਂ ਵਿषਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੋਡਾ ਖਾਰ ਗਰਮ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਹਲਕਾ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਨਾਦੇਯਂ ਵਾਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸਾਰਸਂ ਮਦੁਰ ਲਘੁ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਵਾਰ੍ਪ੍ਯਂ ਤਾਡਾਗਂ ਵਾਤਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੋਖਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੌਚ੍ਯਮਗ੍ਨਿਕਰਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਕਫਘ੍ਨਂਲਘੁ ਨੈਰ੍ਝਰਮ੍ । ਦੀਪਨਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਕੌਪਮੌਦ੍ਭਿਦਂ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਝਰਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਕੂਏ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਰ੍ਕਕਿਰਣੈਰ੍ਜੁष੍ਟਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚੈਵੇਨ੍ਦੁਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ । ਸਰ੍ਵਦੋषਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਗਗਨਾਮ੍ਬੁਨਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉष੍ਣਂ ਵਾਰਿ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਮੇਦੋऽਨਿਲਕਫਾਪਹਮ੍ । ਸ਼ृਤਂ ਸ਼ੀਤਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਮੁषਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਦੋषਲਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਚਰਬੀ, ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਬਲਿਆ ਪਾਣੀ ਠੰਡ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਗ੍ਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁਰਸਾਯਨਮ੍ । ਗਵ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਾਹਿष੍ਵਹ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭੈਂਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੀ ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਛਾਗਂ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਘ੍ਨਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਫਾਪਹਮ੍ । ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਜੀਵਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚਨਾਵਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਦਸਤ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਪਰਂ ਵਾਤਹਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕਰਂ ਦਧਿ । ਦੋषਘ੍ਨਂ ਮਨ੍ਥਜਾਤਨ੍ਤੁ ਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਦਹੀਂ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਤ ਤੇ ਕਫ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਠਾ ਤੇ ਛਾਸ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋऽਰ੍ਦਿਤਾਰ੍ਤਿਘ੍ਨਂ ਨਵਨੀਤਂ ਨਵੋਦ੍ਧृਤਮ੍ । ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕਿਲਾਟਾਦ੍ਯਾ ਗੁਰਵਃ ਕੁष੍ਠਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਨਵੀਂ ਮੱਖਣ ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਾਈਲਸ ਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਮੱਖਣ ਤੇ ਉਸ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭਾਰੀ ਹਨ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰਂ ਗ੍ਰਹਣੀਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ਃ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਤੀਸਾਰਗੁਲ੍ਮਨੁਤ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਸ਼ਮਨਂ ਤਕ੍ਰਂ ਕਥਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਸੂਰਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਠਾ ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੋਜ, ਪਾਈਲਸ, ਪੀਲੀਅ, ਦਸਤ, ਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵृष੍ਯਞ੍ਚ ਮਧੁਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਮ੍ । ਗਵ੍ਯਂ ਮੇਧ੍ਯਞ੍ਚ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋषਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਘੀ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਵਾਤ, ਪਿਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦਾ ਘੀ ਮਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਸ੍ਮਾਰਗਦੋਨ੍ਮਾਦਮੂਰ੍ਛਾਘ੍ਨਂ ਸਂਸ੍ਕृਤਙ੍ਘृਤਮ੍ । ਅਜਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਸਰ੍ਪੋषਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਸਦ੍ਗੁਣੈਃ । ਕਫਵਾਤਹਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਮਿਵਿषਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਘੀ ਮਿਰਗੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਪਾਗਲਪਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀ ਆਦਿ ਦਾ ਘੀ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵੋਦਰਕੁष੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੋਥਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਮੇਹਨੁਤ੍ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਬਲ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਕਸ਼੍ਯਂ ਤਿਲੋਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਪੀਲੀਅ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਾਈਲਸ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।