ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਗ੍ਕੀ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਾ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਤਸੀ ਪਿਤ੍ਤਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਆਗਕੀ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੀਰਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤਸੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਧਾਰਥ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।

ਸਕ੍ਸ਼ਾਰਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਲੋष੍ਣਪਿਤ੍ਤਕृਤ੍ਤਿਲਃ । ਬਲਘ੍ਨਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਲਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਸ੍ਯਜਾਤਯਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਿਲ ਨਮਕੀਨ, ਮਿੱਠਾ, ਚਿਕਣ, ਤਾਕਤਵਰ, ਗਰਮ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨਾਜ, ਜੋ ਰੁਖੇ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵੀ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ।

ਚਿਤ੍ਰਕੇਙ੍ਗੁਦਿਨਾਲੀਕਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰਵਃ । ਚਵ੍ਯਾਚਰਣਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਤਰ੍ਕਾਰੀਕਾਸ਼ਮਰ੍ਦਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚਿਤ੍ਰਕ, ਐਂਗੁਦੀ, ਨਾਲੀਕਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਮਧੁਸ਼ਿਗਰੁ, ਚਵਿਆ, ਚਰਣ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਮਰਦਕਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਬਿਲ੍ਵਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਾ ਲਘੁਦੀਪਕਾਃ । ਵਰ੍षਾਭੂਮਾਰ੍ਕਰੌ ਵਾਤਕਫਘ੍ਨੌ ਦੋषਨਾਸ਼ਨੌ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਿਲਵਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਹਲਕੇ ਹਨ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧੀਕ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਿਕ੍ਤਰਸਃ ਸ੍ਯਾਦੇਰਣ੍ਡਃ ਕਾਕਮਾਚੀ ਤ੍ਰਿਦੋषਹृਤ੍ । ਚਾਙ੍ਗੇਰੀ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਸਰ੍षਪਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਦਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਐਰੰਡ, ਕਾਕਮਾਚੀ ਤੇ ਕਾਕਮਾਚੀ ਕੜਵੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਗੇਰੀ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੋਂ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਚ ਕੌਸ੍ਮਸੁਮ੍ਭਂ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਲਾ । ਨਾਡੀਚਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਚੁਚੁਰ੍ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਮਸੁੰਭ ਤੇ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਡੀਚਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੀਰਾ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੋषਘ੍ਨਂ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪੁਟਂ ਵਾਤਕृਤ੍ਪਰਮ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ਾਰਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਘ੍ਨੋ ਵਾਸ੍ਤੁਕੋ ਰੋਚਨਃ ਪਰਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪਦਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤੁਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਣ੍ਡੁਕੀਯੋਵਿਪਹਰਃ ਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰੇ । ਮੂਲਕਂ ਦੋषਕृਚ੍ਛਾਮਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਵਾਤਕਫਾਪਦਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤੰਡੁਕੀ, ਵਿਪਹਰਾ, ਪਾਲਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਦੋषਹਰਂ ਹ੍ਯਦ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪਕ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ । ਕਰ੍ਕੋਟਕਂ ਸਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਪਦੋਲਂ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਿਆ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਕੋਟਕਾ, ਵਾਰਤਾਕਾ, ਪਦੋਲਾ ਤੇ ਕਾਰਵੈਲਕਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਕੁष੍ਠਮੇਹਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੋषਹਰਂ ਹृਦ੍ਯਂ ਕੂष੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕੂਸਮਾਂਡਾ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਲਿਙ੍ਗਾਲਾਬੁਨੀ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਿਨੀ ਵਾਤਕਾਰਿਣੀ । ਤ੍ਰਪੁषੋਰ੍ਵਾਰੁਕੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲੇ ਪਿਤ੍ਤਵਾਰਣੇ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਲਿੰਗਾ ਤੇ ਆਲਬੁਨੀ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਪੁਸ਼ਾ ਤੇ ਉਰਵਾਰੁਕਾ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਮ੍ਲਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਜਮ੍ਬੀਰਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ । ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਦਾਡਿਮਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਨਾਗਰਙ੍ਗਫਲਂ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੬੯.

ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਮਲਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਬੀਰਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਡੀਮਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਾਗਰੰਗਾ ਫਲ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੇਸ਼ਰਂ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਚ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਮਾषਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋष੍ਣਾਨਿਲਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕੇਸ਼ਰ ਤੇ ਮਾਤਲੁੰਗਾ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ਼ਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਲੀਆ, ਗਰਮ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਰਮਾਮਲਕਂ ਵृष੍ਯਂ ਮਧੁਰਂ ਹृਦ੍ਯਮਮ੍ਲਕृਤ੍ । ਭੁਕ੍ਤਪ੍ਰਰੋਚਕਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਹਰੀਤਕ੍ਯਮृਤੋਪਮਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਰਮਾਮਲਕਾ ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਖੱਟਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਤਕੀ, ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤ੍ਰਂਸਨੀ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਜਿਤ੍ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਤ੍ਵਮ੍ਲਂ ਸ੍ਤ੍ਰਂਸਨਂ ਤਿਨ੍ਤਿਡੀਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਤਰੰਸਨੀ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਸ਼ ਵੀ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿੰਟਿੜੀ ਫਲ ਖੱਟਾ, ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਦੋषਲਂ ਲਕੁਚਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਬਕੁਲਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ । ਗੁਲ੍ਮਵਾਤਕਫਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਘ੍ਨਂ ਬੀਜਪੂਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਲਕੁਚਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਕੁਲਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ, ਵਾਤ, ਕਫ਼, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਖੰਘ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਦੋषਘ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਂ ਗੁਰੁ ਵਿषਾਪਹਮ੍ । ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਬਾਲਮਾਪੂਰ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਪਿੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭਾਰੀ ਤੇ ਜ਼ਹਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵਾਮ੍ਰਂ ਵਾਤਕृਨ੍ਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਵਰ੍ਣਬਲਪ੍ਰਦਮ੍ । ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਿ ਜਾਮ੍ਬਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪੱਕਾ ਆਮ ਵਾਤ, ਮਾਸ, ਵਿਰਯ, ਰੰਗ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਬਾ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਿਨ੍ਦੁਕਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਬਦਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹृਤ੍ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਿ ਵਾਤਲਂ ਬਿਲ੍ਵਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਪਵਨਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਟਿੰਡੂ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਦਰਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵਾ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਆਲਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਾਦਨਫਲਂ ਮੋਚਂ ਪਨਸਂ ਨਾਰਿਕੇਲਜਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਂਸਕਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੂਣਿ ਚ ॥ ੧,੧੬੯.

ਰਾਜਾਦਨਾ ਫਲ, ਮੋਚਾ, ਪਨਸਾ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਵਿਰਯ ਤੇ ਮਾਸ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠੇ, ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਮਧੂਕਖਰ੍ਜੂਰਂ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਜਿਤ੍ । ਮਾਗਧੀ ਮਧੁਰਾ ਪਕ੍ਵਾ ਸ਼੍ਵਾਸਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਪਰਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਦਰਾਕਸ਼, ਮਧੂਕਾ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਕੁੰਕੁਮਾ ਵਾਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਕੀ ਮਾਗਧੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਂ ਰੋਚਕਂ ਵृष੍ਯਂ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਹृਤ੍ । ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮਰਿਚਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤੋ ਮਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਤਾਕਤਵਰ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਵੀ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਵृष੍ਯਂ ਮਰਿਚਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵੈਦ੍ਯਕਸਂਮਤਮ੍ । ਗੁਲ੍ਮਸ਼ੂਲਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਂ ਹਿਙ੍ਗੁਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਗ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਯਵਾਨੀਧਨ੍ਯਕਾਜਾਜ੍ਯਃ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨੁਦਃ ਪਰਮ੍ । ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵृष੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋषਸ਼ਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਅਜਵਾਇਨ, ਧਨੀਆ ਤੇ ਜੀਰਾ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਮੁष੍ਣਂ ਹृਚ੍ਛੂਲਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਉष੍ਣਂ ਸ਼ੂਲਹਰਂ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੌਵਰਚਲ ਨਮਕ ਕਬਜ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਡੰਗਾ ਗਰਮ, ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।

ਰੋਮਕਂ ਵਾਤਲਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਰੋਚਨਂ ਕ੍ਲੇਦਨਂ ਗੁਰੁ । ਹृਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਗਲਰੋਗਘ੍ਨਂ ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰੋऽਗ੍ਨਿਦੀਪਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਰੋਮਕ ਨਮਕ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਜੌ ਦਾ ਖਾਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੀਲੀਅ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਹਨੋ ਦੀਪਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਸਰ੍ਜਿਕ੍ਸ਼ਾਰੋ ਵਿਦਾਰਣਃ । ਦੋषਘ੍ਨਂ ਨਾਭਸਂ ਵਾਰਿਲਘੁ ਹृਦ੍ਯਂ ਵਿषਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸੋਡਾ ਖਾਰ ਗਰਮ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਹਲਕਾ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਨਾਦੇਯਂ ਵਾਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸਾਰਸਂ ਮਦੁਰ ਲਘੁ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਵਾਰ੍ਪ੍ਯਂ ਤਾਡਾਗਂ ਵਾਤਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੋਖਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੌਚ੍ਯਮਗ੍ਨਿਕਰਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਕਫਘ੍ਨਂਲਘੁ ਨੈਰ੍ਝਰਮ੍ । ਦੀਪਨਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਕੌਪਮੌਦ੍ਭਿਦਂ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਝਰਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਕੂਏ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।