ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਲਲਾਟਂ ਚ ਹਨੁਰ੍ਗਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਭ੍ਰष੍ਟਂ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਜਹਾਤ੍ਯਚਿਰਾਦਸੂਨ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗਿੱਟ, ਘੁੱਟਣ, ਮੱਥਾ, ਜਬਾ ਜਾਂ ਗਲ੍ਹਾ ਉਖੜ ਜਾਂ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਮਾਕ੍ਸ਼ਿਮਜ੍ਜਨਂ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਨਾਸਾ ਵਿਕਾਰਿਣੀ । ਕृष੍ਣੌ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤੌ ਚੋष੍ਠੌ ਕृष੍ਣਾਸ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜੇ ਖੱਬਾ ਅੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੱਕ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਕੇਕਾਯ ਅਨੁਪਾਨਵਿਧਿਂ ਬ੍ਰੁਵੇ । ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿ ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਂ ਤृष੍ਣਾਮੇਦੋਨਿਵਾਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਲਾਲ ਚੌਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਸ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਸ਼ਾਲਿ ਪਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਕਲਮਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਸ਼ੀਤ੍ਤੋ ਗੁਰੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਗੌਰषष੍ਟਿਕਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਹਾਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ; ਕਲਮਾ ਚੌਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੋਰਾ ਸਸ਼ਟਿਕਾ ਚੌਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਃ ਸ਼ੋषਣੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਲਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਨੀਵਾਰਕੋਰਦੂषਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਰੁਖਾ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਨਿਵਾਰਾ ਤੇ ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਵੀ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ।

ਬਹੁਵਾਰਃ ਸਕृਚ੍ਛੀਤਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਯਵਃ । ਵृष੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੋਧੂਮੋ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਯਵ (ਜੌ) ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤਣ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਕਤਵਰ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ; ਗੋਧੂਮ (ਗੰੂ) ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਜਿਨ੍ਮੁਦ੍ਗਃ ਕषਾਯੋ ਮਧੁਰੋਲਘੁਃ । ਮਾषੋ ਬਹੁਬਲੋ ਵृष੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰੋ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਵਾਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਪਿੱਤ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਅਵृष੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਰਾਜਮਾषੋऽਨਿਲਾਰ੍ਤਿਨੁਤ੍ । ਕੁਲਤ੍ਥਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਹृਤ੍ਕਫਗੁਲ੍ਮਾਨਿਲਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਰਾਜਮਾਸ਼ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਲਥ (ਕੁਲਥੀ) ਸਾਹ, ਹਿਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਫ਼, ਗਠ ਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਨ੍ਮਾਥੋ ਸ਼ੀਤੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਮਕੁष੍ਠਕਃ । ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਾਸृਕ੍ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚਣਕੋ ਵਾਤਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਕੁਸ਼ਠਕਾ ਠੰਢਾ, ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਰਕਤ ਪਿੱਤ, ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਣਕਾ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੀਰਯ, ਖੂਨ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਸੂਰੋ ਮਧੁਰਃ ਸ਼ੀਵ ਸਂਗ੍ਰਹੀ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਢ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਲਾਯਸ਼੍ਚਾਤਿਵਾਤਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਸੂਰ ਮਿੱਠਾ, ਠੰਢਾ, ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਾਇਆ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਆਗ੍ਕੀ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਾ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਤਸੀ ਪਿਤ੍ਤਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਆਗਕੀ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੀਰਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤਸੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਧਾਰਥ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।

ਸਕ੍ਸ਼ਾਰਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਲੋष੍ਣਪਿਤ੍ਤਕृਤ੍ਤਿਲਃ । ਬਲਘ੍ਨਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਲਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਸ੍ਯਜਾਤਯਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਿਲ ਨਮਕੀਨ, ਮਿੱਠਾ, ਚਿਕਣ, ਤਾਕਤਵਰ, ਗਰਮ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨਾਜ, ਜੋ ਰੁਖੇ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵੀ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ।

ਚਿਤ੍ਰਕੇਙ੍ਗੁਦਿਨਾਲੀਕਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰਵਃ । ਚਵ੍ਯਾਚਰਣਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਤਰ੍ਕਾਰੀਕਾਸ਼ਮਰ੍ਦਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚਿਤ੍ਰਕ, ਐਂਗੁਦੀ, ਨਾਲੀਕਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਮਧੁਸ਼ਿਗਰੁ, ਚਵਿਆ, ਚਰਣ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਮਰਦਕਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਬਿਲ੍ਵਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਾ ਲਘੁਦੀਪਕਾਃ । ਵਰ੍षਾਭੂਮਾਰ੍ਕਰੌ ਵਾਤਕਫਘ੍ਨੌ ਦੋषਨਾਸ਼ਨੌ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਿਲਵਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਹਲਕੇ ਹਨ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧੀਕ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਿਕ੍ਤਰਸਃ ਸ੍ਯਾਦੇਰਣ੍ਡਃ ਕਾਕਮਾਚੀ ਤ੍ਰਿਦੋषਹृਤ੍ । ਚਾਙ੍ਗੇਰੀ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਸਰ੍षਪਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਦਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਐਰੰਡ, ਕਾਕਮਾਚੀ ਤੇ ਕਾਕਮਾਚੀ ਕੜਵੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਗੇਰੀ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੋਂ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਚ ਕੌਸ੍ਮਸੁਮ੍ਭਂ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਲਾ । ਨਾਡੀਚਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਚੁਚੁਰ੍ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਮਸੁੰਭ ਤੇ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਡੀਚਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੀਰਾ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੋषਘ੍ਨਂ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪੁਟਂ ਵਾਤਕृਤ੍ਪਰਮ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ਾਰਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਘ੍ਨੋ ਵਾਸ੍ਤੁਕੋ ਰੋਚਨਃ ਪਰਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪਦਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤੁਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਣ੍ਡੁਕੀਯੋਵਿਪਹਰਃ ਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰੇ । ਮੂਲਕਂ ਦੋषਕृਚ੍ਛਾਮਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਵਾਤਕਫਾਪਦਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤੰਡੁਕੀ, ਵਿਪਹਰਾ, ਪਾਲਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਦੋषਹਰਂ ਹ੍ਯਦ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪਕ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ । ਕਰ੍ਕੋਟਕਂ ਸਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਪਦੋਲਂ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਿਆ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਕੋਟਕਾ, ਵਾਰਤਾਕਾ, ਪਦੋਲਾ ਤੇ ਕਾਰਵੈਲਕਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਕੁष੍ਠਮੇਹਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੋषਹਰਂ ਹृਦ੍ਯਂ ਕੂष੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕੂਸਮਾਂਡਾ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਲਿਙ੍ਗਾਲਾਬੁਨੀ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਿਨੀ ਵਾਤਕਾਰਿਣੀ । ਤ੍ਰਪੁषੋਰ੍ਵਾਰੁਕੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲੇ ਪਿਤ੍ਤਵਾਰਣੇ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਲਿੰਗਾ ਤੇ ਆਲਬੁਨੀ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਪੁਸ਼ਾ ਤੇ ਉਰਵਾਰੁਕਾ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਮ੍ਲਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਜਮ੍ਬੀਰਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ । ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਦਾਡਿਮਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਨਾਗਰਙ੍ਗਫਲਂ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੬੯.

ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਮਲਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਬੀਰਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਡੀਮਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਾਗਰੰਗਾ ਫਲ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੇਸ਼ਰਂ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਚ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਮਾषਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋष੍ਣਾਨਿਲਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕੇਸ਼ਰ ਤੇ ਮਾਤਲੁੰਗਾ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ਼ਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਲੀਆ, ਗਰਮ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਰਮਾਮਲਕਂ ਵृष੍ਯਂ ਮਧੁਰਂ ਹृਦ੍ਯਮਮ੍ਲਕृਤ੍ । ਭੁਕ੍ਤਪ੍ਰਰੋਚਕਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਹਰੀਤਕ੍ਯਮृਤੋਪਮਾ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਰਮਾਮਲਕਾ ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਖੱਟਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਤਕੀ, ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤ੍ਰਂਸਨੀ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਜਿਤ੍ । ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰਂ ਤ੍ਵਮ੍ਲਂ ਸ੍ਤ੍ਰਂਸਨਂ ਤਿਨ੍ਤਿਡੀਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਤਰੰਸਨੀ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਸ਼ ਵੀ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿੰਟਿੜੀ ਫਲ ਖੱਟਾ, ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਦੋषਲਂ ਲਕੁਚਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਬਕੁਲਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ । ਗੁਲ੍ਮਵਾਤਕਫਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਘ੍ਨਂ ਬੀਜਪੂਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਲਕੁਚਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਕੁਲਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਪੇਟ ਦੀ ਗਠ, ਵਾਤ, ਕਫ਼, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਖੰਘ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਦੋषਘ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਂ ਗੁਰੁ ਵਿषਾਪਹਮ੍ । ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਬਾਲਮਾਪੂਰ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਕਪਿੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭਾਰੀ ਤੇ ਜ਼ਹਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵਾਮ੍ਰਂ ਵਾਤਕृਨ੍ਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਵਰ੍ਣਬਲਪ੍ਰਦਮ੍ । ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਿ ਜਾਮ੍ਬਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪੱਕਾ ਆਮ ਵਾਤ, ਮਾਸ, ਵਿਰਯ, ਰੰਗ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਬਾ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਿਨ੍ਦੁਕਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਬਦਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹृਤ੍ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਿ ਵਾਤਲਂ ਬਿਲ੍ਵਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਪਵਨਾਪਹਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਟਿੰਡੂ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਦਰਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵਾ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਆਲਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।