ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਮਮਮ੍ਲਂ ਚ ਵਿष੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਆਲਿਪ੍ਯ ਜਠਰਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਹਿਙ੍ਗੁਤ੍ਰ੍ਯੂषਣਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ॥ ੧,੧੬੮.

ਬਲਗਮ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰੀਪਨ, ਖੱਟਾਪਨ ਤੇ ਰੋਕ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਠਰ ਤੇ ਹਿੰਗ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਤੇ ਪੀਪਲ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਰ੍ਵਾਜੀਰ੍ਣਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਅਹਿਤਾਨ੍ਨੈ ਰੋਗਰਾਸ਼ਿਰਹਿਤਾਨ੍ਨਂ ਤਤਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਅਜੀਰਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਪਰ ਗਲਤ ਖਾਣਾ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਵਾਨੁਪਾਨਂ ਚ ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕੈਃ ਪਾਚਨਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕਰੀਰਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.

ਪਕਵ ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਧ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਲੀ, ਦਹਿ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਬਿਲ੍ਵਃ ਸ਼ੋਣਾ ਚ ਗਮ੍ਭਾਰੀ ਪਾਟਲਾ ਗਣਿਕਾਰਿਕਾ । ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲਮਿਦਂ ਮਹਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਬੇਲ, ਸੋਣਾ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪਾਟਲਾ ਤੇ ਗਣਿਕਾਰੀਕਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਮੂਲ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਲਗਮ-ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੋ ਪृਸ਼੍ਰਿਪਰ੍ਣੋ ਬृਹਤੀਦ੍ਵਯਗੋਕ੍ਸ਼ੁਰਮ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਕਨੀਯਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਸ਼ਾਲਪਰਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨ, ਦੋ ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ — ਇਹ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਮੂਲ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਭਯਂ ਦਸ਼ਸੂਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ । ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.

ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਸਸੂਲ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਦ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤੈਸ੍ਤੈਲਾਨਿ ਸਰ੍ਪੋषਿ ਪ੍ਰਲੇਪਾਦਲਕਾਂ ਜਯੇਤ੍ । ਕ੍ਵਾਥਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਰਿ ਪਾਦਸ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਗੰਜੇਪਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਵਾਥ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ।

ਸ੍ਨੇਹਞ੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਕਃ । ਸਂਵਰ੍ਤਿਤੌषਧੈਃ ਪਾਕੋ ਬਸ੍ਤੌ ਪਾਨੇ ਭਵੇਤ੍ਸਮਃ । ਖਰੋऽਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਮृਦੁਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਕੋऽਪਿ ਸਂਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੂਧ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਦਵਾਈ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਕੇ, ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਬਾਸੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਇਹ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ; ਮਲਿਸ਼ ਲਈ ਰੁਖਾ, ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਰਮ, ਤੇ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਉਚਿਤ ਰੱਖੋ।

ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਯਾ ਤ੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾ । ਆਰੋਗ੍ਯਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਯੁष੍ਮਨ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਾਵਟ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯੋ ਗृਹ੍ਣਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਸ ਮृਤ੍ਯੁਭਾਕ੍ । ਭਿषਙ੍ਮਿਤ੍ਰਗੁਰੁਦ੍ਵੇषੀ ਪ੍ਰਿਯਾਰਾਤਿਸ਼੍ਚ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੈਦ, ਦੋਸਤ, ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਓ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਲਲਾਟਂ ਚ ਹਨੁਰ੍ਗਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਭ੍ਰष੍ਟਂ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਜਹਾਤ੍ਯਚਿਰਾਦਸੂਨ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗਿੱਟ, ਘੁੱਟਣ, ਮੱਥਾ, ਜਬਾ ਜਾਂ ਗਲ੍ਹਾ ਉਖੜ ਜਾਂ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਮਾਕ੍ਸ਼ਿਮਜ੍ਜਨਂ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਨਾਸਾ ਵਿਕਾਰਿਣੀ । ਕृष੍ਣੌ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤੌ ਚੋष੍ਠੌ ਕृष੍ਣਾਸ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜੇ ਖੱਬਾ ਅੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੱਕ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਕੇਕਾਯ ਅਨੁਪਾਨਵਿਧਿਂ ਬ੍ਰੁਵੇ । ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿ ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਂ ਤृष੍ਣਾਮੇਦੋਨਿਵਾਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਲਾਲ ਚੌਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਸ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਸ਼ਾਲਿ ਪਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਕਲਮਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਸ਼ੀਤ੍ਤੋ ਗੁਰੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਗੌਰषष੍ਟਿਕਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਹਾਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ; ਕਲਮਾ ਚੌਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੋਰਾ ਸਸ਼ਟਿਕਾ ਚੌਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਃ ਸ਼ੋषਣੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਲਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਨੀਵਾਰਕੋਰਦੂषਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਰੁਖਾ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਨਿਵਾਰਾ ਤੇ ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਵੀ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ।

ਬਹੁਵਾਰਃ ਸਕृਚ੍ਛੀਤਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਯਵਃ । ਵृष੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੋਧੂਮੋ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਯਵ (ਜੌ) ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤਣ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਕਤਵਰ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ; ਗੋਧੂਮ (ਗੰੂ) ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਜਿਨ੍ਮੁਦ੍ਗਃ ਕषਾਯੋ ਮਧੁਰੋਲਘੁਃ । ਮਾषੋ ਬਹੁਬਲੋ ਵृष੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰੋ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਵਾਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਪਿੱਤ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਅਵृष੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਰਾਜਮਾषੋऽਨਿਲਾਰ੍ਤਿਨੁਤ੍ । ਕੁਲਤ੍ਥਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਹृਤ੍ਕਫਗੁਲ੍ਮਾਨਿਲਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਰਾਜਮਾਸ਼ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਲਥ (ਕੁਲਥੀ) ਸਾਹ, ਹਿਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਫ਼, ਗਠ ਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਨ੍ਮਾਥੋ ਸ਼ੀਤੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਮਕੁष੍ਠਕਃ । ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਾਸृਕ੍ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚਣਕੋ ਵਾਤਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਕੁਸ਼ਠਕਾ ਠੰਢਾ, ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਰਕਤ ਪਿੱਤ, ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਣਕਾ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੀਰਯ, ਖੂਨ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਸੂਰੋ ਮਧੁਰਃ ਸ਼ੀਵ ਸਂਗ੍ਰਹੀ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਢ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਲਾਯਸ਼੍ਚਾਤਿਵਾਤਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਮਸੂਰ ਮਿੱਠਾ, ਠੰਢਾ, ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਾਇਆ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਆਗ੍ਕੀ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਾ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਤਸੀ ਪਿਤ੍ਤਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਆਗਕੀ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੀਰਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤਸੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਧਾਰਥ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।

ਸਕ੍ਸ਼ਾਰਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਲੋष੍ਣਪਿਤ੍ਤਕृਤ੍ਤਿਲਃ । ਬਲਘ੍ਨਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਲਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਸ੍ਯਜਾਤਯਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤਿਲ ਨਮਕੀਨ, ਮਿੱਠਾ, ਚਿਕਣ, ਤਾਕਤਵਰ, ਗਰਮ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨਾਜ, ਜੋ ਰੁਖੇ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵੀ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ।

ਚਿਤ੍ਰਕੇਙ੍ਗੁਦਿਨਾਲੀਕਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰਵਃ । ਚਵ੍ਯਾਚਰਣਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਤਰ੍ਕਾਰੀਕਾਸ਼ਮਰ੍ਦਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਚਿਤ੍ਰਕ, ਐਂਗੁਦੀ, ਨਾਲੀਕਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਮਧੁਸ਼ਿਗਰੁ, ਚਵਿਆ, ਚਰਣ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਮਰਦਕਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਬਿਲ੍ਵਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਾ ਲਘੁਦੀਪਕਾਃ । ਵਰ੍षਾਭੂਮਾਰ੍ਕਰੌ ਵਾਤਕਫਘ੍ਨੌ ਦੋषਨਾਸ਼ਨੌ ॥ ੧,੧੬੯.

ਬਿਲਵਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਹਲਕੇ ਹਨ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧੀਕ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਿਕ੍ਤਰਸਃ ਸ੍ਯਾਦੇਰਣ੍ਡਃ ਕਾਕਮਾਚੀ ਤ੍ਰਿਦੋषਹृਤ੍ । ਚਾਙ੍ਗੇਰੀ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਸਰ੍षਪਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਦਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਐਰੰਡ, ਕਾਕਮਾਚੀ ਤੇ ਕਾਕਮਾਚੀ ਕੜਵੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਗੇਰੀ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੋਂ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਚ ਕੌਸ੍ਮਸੁਮ੍ਭਂ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਲਾ । ਨਾਡੀਚਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਚੁਚੁਰ੍ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਲਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਮਸੁੰਭ ਤੇ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਡੀਚਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੀਰਾ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੋषਘ੍ਨਂ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪੁਟਂ ਵਾਤਕृਤ੍ਪਰਮ੍ । ਸਕ੍ਸ਼ਾਰਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਘ੍ਨੋ ਵਾਸ੍ਤੁਕੋ ਰੋਚਨਃ ਪਰਃ ॥ ੧,੧੬੯.

ਪਦਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤੁਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਣ੍ਡੁਕੀਯੋਵਿਪਹਰਃ ਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰੇ । ਮੂਲਕਂ ਦੋषਕृਚ੍ਛਾਮਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਵਾਤਕਫਾਪਦਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਤੰਡੁਕੀ, ਵਿਪਹਰਾ, ਪਾਲਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਦੋषਹਰਂ ਹ੍ਯਦ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪਕ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ । ਕਰ੍ਕੋਟਕਂ ਸਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਪਦੋਲਂ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.

ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਿਆ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਕੋਟਕਾ, ਵਾਰਤਾਕਾ, ਪਦੋਲਾ ਤੇ ਕਾਰਵੈਲਕਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।