ਕृਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋऽਲ੍ਪਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਚਲਚਿਤ੍ਤੋ ਨਰਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਬਹੁਵਾਕ੍ਯਰਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਵਾਤਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਤਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨ ਅਡੋਲ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਕਾਲਪਲਿਤੋ ਗੌਰਃ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੀ ਕੋਪਨੋ ਬੁਧਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਪਿ ਦੀਪ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੀ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਫੇਦ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੋਰਾ, ਜਲਦੀ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਚਤੁਰ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਰਚਿਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੂਰ੍ਧਜਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਲਸ਼ਿਲਾਲੋਕੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮ ਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਆਵਾਜ਼ ਨਰਮ, ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ ਤੇ ਖੁਸ਼, ਵਾਲ ਮਸਤੀਲੇ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਬਲਗਮ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸ਼ਣੈਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਦੋषਾਨ੍ਵਯੋ ਨਰਃ । ਦੋषਸ੍ਯੇਤਰਸਦ੍ਭਾਵੇऽਪ੍ਯਧਿਕਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਕੁਦਰਤ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ; ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋऽਥ ਵਿषਮਃ ਸਮਸ਼੍ਚੈਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ । ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਠਰੋऽਨਲਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਠਰਾਗਨੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇਜ਼, ਅਣਮਿਤ, ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ। ਇਹ ਬਲਗਮ, ਪਿੱਤ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਯ ਪਾਲਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿषਮੇ ਵਾਤਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੇ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਮਨ੍ਦੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਣਮਿਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ; ਤੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦਾ ਇਲਾਜ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਬਲਗਮ ਦੀ ਸਫਾਈ।
ਪ੍ਰਭਵਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮਜੀਰ੍ਣਂ ਚਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਆਮਾਮ੍ਲਰਸਵਿष੍ਟਮ੍ਭ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਜੀਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ ਭਾਰੀਪਨ, ਖੱਟਾਪਨ ਤੇ ਰੋਕ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਮਾਦ੍ਵਿषੂਚਿਕਾ ਚੈਵ ਹृਦਾਲਸ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਵਚਾਲਵਣਤੋਯੇਨ ਛਰ੍ਦਨਂ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਅਜੀਰਨ ਤੋਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਦਿ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਚ, ਨਮਕ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਾਵੋ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਤਰ੍षੋऽਮ੍ਲਾਤ੍ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਅਪਕ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਾਨਂ ਵਾਤਨਿषੇਵਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਖੱਟਾਪਨ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਦੀ ਘਾਟ, ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਾਤ੍ਰਭਙ੍ਗਂ ਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਂ ਭਕ੍ਤਦੋषਾਦਯੋ ਗਦਾਨ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਾਪੋ ਦਿਵਾ ਕਾਰ੍ਯੋਲਙ੍ਘਨਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ, ਸਿਰ ਦੀ ਭਾਰੀਪਨ, ਤੇ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਰੋਗ ਆਉਣ ਤੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਛੱਡਣਾ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮੌ ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਵਿष੍ਟਮ੍ਭਸੂਚਕੌ । ਵਿਧੇਯਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਤਤ੍ਰ ਪਾਨੀਯਂ ਲਵਣੋਦਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਪੇਟ ਦੀ ਦਰਦ ਤੇ ਗਠ, ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਦਨ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਆਮਮਮ੍ਲਂ ਚ ਵਿष੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਆਲਿਪ੍ਯ ਜਠਰਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਹਿਙ੍ਗੁਤ੍ਰ੍ਯੂषਣਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਬਲਗਮ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰੀਪਨ, ਖੱਟਾਪਨ ਤੇ ਰੋਕ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਠਰ ਤੇ ਹਿੰਗ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਤੇ ਪੀਪਲ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਰ੍ਵਾਜੀਰ੍ਣਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਅਹਿਤਾਨ੍ਨੈ ਰੋਗਰਾਸ਼ਿਰਹਿਤਾਨ੍ਨਂ ਤਤਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਅਜੀਰਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਪਰ ਗਲਤ ਖਾਣਾ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਵਾਨੁਪਾਨਂ ਚ ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕੈਃ ਪਾਚਨਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕਰੀਰਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਪਕਵ ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਧ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਲੀ, ਦਹਿ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬਿਲ੍ਵਃ ਸ਼ੋਣਾ ਚ ਗਮ੍ਭਾਰੀ ਪਾਟਲਾ ਗਣਿਕਾਰਿਕਾ । ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲਮਿਦਂ ਮਹਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਬੇਲ, ਸੋਣਾ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪਾਟਲਾ ਤੇ ਗਣਿਕਾਰੀਕਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਮੂਲ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਲਗਮ-ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੋ ਪृਸ਼੍ਰਿਪਰ੍ਣੋ ਬृਹਤੀਦ੍ਵਯਗੋਕ੍ਸ਼ੁਰਮ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਕਨੀਯਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸ਼ਾਲਪਰਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨ, ਦੋ ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ — ਇਹ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਮੂਲ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਭਯਂ ਦਸ਼ਸੂਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ । ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਸਸੂਲ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਦ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਤੈਸ੍ਤੈਲਾਨਿ ਸਰ੍ਪੋषਿ ਪ੍ਰਲੇਪਾਦਲਕਾਂ ਜਯੇਤ੍ । ਕ੍ਵਾਥਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਰਿ ਪਾਦਸ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਗੰਜੇਪਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਵਾਥ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ।
ਸ੍ਨੇਹਞ੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਕਃ । ਸਂਵਰ੍ਤਿਤੌषਧੈਃ ਪਾਕੋ ਬਸ੍ਤੌ ਪਾਨੇ ਭਵੇਤ੍ਸਮਃ । ਖਰੋऽਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਮृਦੁਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਕੋऽਪਿ ਸਂਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੂਧ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਦਵਾਈ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਕੇ, ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਬਾਸੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਇਹ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ; ਮਲਿਸ਼ ਲਈ ਰੁਖਾ, ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਰਮ, ਤੇ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਉਚਿਤ ਰੱਖੋ।
ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਯਾ ਤ੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾ । ਆਰੋਗ੍ਯਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਯੁष੍ਮਨ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਾਵਟ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਗृਹ੍ਣਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਸ ਮृਤ੍ਯੁਭਾਕ੍ । ਭਿषਙ੍ਮਿਤ੍ਰਗੁਰੁਦ੍ਵੇषੀ ਪ੍ਰਿਯਾਰਾਤਿਸ਼੍ਚ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੈਦ, ਦੋਸਤ, ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਓ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਲਲਾਟਂ ਚ ਹਨੁਰ੍ਗਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਭ੍ਰष੍ਟਂ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਜਹਾਤ੍ਯਚਿਰਾਦਸੂਨ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗਿੱਟ, ਘੁੱਟਣ, ਮੱਥਾ, ਜਬਾ ਜਾਂ ਗਲ੍ਹਾ ਉਖੜ ਜਾਂ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਮਾਕ੍ਸ਼ਿਮਜ੍ਜਨਂ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਨਾਸਾ ਵਿਕਾਰਿਣੀ । ਕृष੍ਣੌ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤੌ ਚੋष੍ਠੌ ਕृष੍ਣਾਸ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੇ ਖੱਬਾ ਅੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੱਕ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਕੇਕਾਯ ਅਨੁਪਾਨਵਿਧਿਂ ਬ੍ਰੁਵੇ । ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿ ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਂ ਤृष੍ਣਾਮੇਦੋਨਿਵਾਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੯.
ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਲਾਲ ਚੌਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਸ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਸ਼ਾਲਿ ਪਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਕਲਮਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਸ਼ੀਤ੍ਤੋ ਗੁਰੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਘ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਗੌਰषष੍ਟਿਕਃ ॥ ੧,੧੬੯.
ਮਹਾਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ; ਕਲਮਾ ਚੌਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੋਰਾ ਸਸ਼ਟਿਕਾ ਚੌਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਃ ਸ਼ੋषਣੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਲਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਾ । ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਨੀਵਾਰਕੋਰਦੂषਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੯.
ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਰੁਖਾ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਨਿਵਾਰਾ ਤੇ ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਵੀ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ।
ਬਹੁਵਾਰਃ ਸਕृਚ੍ਛੀਤਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਯਵਃ । ਵृष੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੋਧੂਮੋ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨਃ ॥ ੧,੧੬੯.
ਯਵ (ਜੌ) ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤਣ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਕਤਵਰ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ; ਗੋਧੂਮ (ਗੰੂ) ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਜਿਨ੍ਮੁਦ੍ਗਃ ਕषਾਯੋ ਮਧੁਰੋਲਘੁਃ । ਮਾषੋ ਬਹੁਬਲੋ ਵृष੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਹਰੋ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੬੯.
ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਵਾਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਪਿੱਤ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਵृष੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਰਾਜਮਾषੋऽਨਿਲਾਰ੍ਤਿਨੁਤ੍ । ਕੁਲਤ੍ਥਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਹृਤ੍ਕਫਗੁਲ੍ਮਾਨਿਲਾਪਹਃ ॥ ੧,੧੬੯.
ਰਾਜਮਾਸ਼ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਲਥ (ਕੁਲਥੀ) ਸਾਹ, ਹਿਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਫ਼, ਗਠ ਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਨ੍ਮਾਥੋ ਸ਼ੀਤੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਮਕੁष੍ਠਕਃ । ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਾਸृਕ੍ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚਣਕੋ ਵਾਤਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੬੯.
ਮਕੁਸ਼ਠਕਾ ਠੰਢਾ, ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਰਕਤ ਪਿੱਤ, ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਣਕਾ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੀਰਯ, ਖੂਨ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।