ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਰਸਪਾਕਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਯਿ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਦਰਵਿਆ ਹੀ ਰਸ, ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਪਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਰਸ ਦੇ ਪਚਣ 'ਚ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਿਆਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਲਵਣਂ ਵੀਰ੍ਯਮਥ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਿष੍ਯਤੇ । ਰਸਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪਾਕੋ ਕਟੁਰੇਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੮.
ਵਿਰਤਾ ਠੰਢੀ, ਗਰਮ ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਸਾਂ ਦਾ ਪਚਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿੱਖਾ।
ਭਿषਗ੍ਭੇषਜਰੋਗਾਰ੍ਤਪਰਿਚਾਰਕਸਮ੍ਪਦਃ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਾਨਿਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਯਸਿਦ੍ਧਯੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ: ਵੈਦ, ਦਵਾਈ, ਰੋਗੀ ਤੇ ਸੇਵਕ; ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਯੋਵਹ੍ਨਿਸਾਮ੍ਯਪ੍ਰਕृਤਿਭੇषਜਮ੍ । ਦੇਹਸਤ੍ਤ੍ਵਬਲਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਉਮਰ, ਅੱਗ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਦਵਾਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹ, ਮਨ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੋਗ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸृष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੋਪੇਤੋ ਦੇਸ਼ਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਬਾਲ ਆ षੋਡਸ਼ਾਨ੍ਮਧ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਤੇਰ੍ਵृਦ੍ਧ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਸੋਲਾਂ ਤੱਕ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਸੱਤ ਸੱਤ ਤੱਕ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮੁਦੀਰਿਤਾਃ । ਕ੍ਸ਼ਾਰਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਰਹਿਤਾ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਪ੍ਰਵਯਸਿ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕਸ਼ਾਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਵृਂਹਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂਸ੍ਥੂਲਦੇਹਸ੍ਯ ਕਰ੍षਣਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਮਧ੍ਯਕਾਯਸ੍ਯ ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ, ਮੋਟੇ ਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵ੍ਯਾਯਾਮਸਨ੍ਤੋषੈਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਯਤ੍ਨਤੋ ਬਲਮ੍ । ਅਵਿਕਾਰੀ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹੋ ਮਹਾਸਾਹਸਿਕੋ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਥਿਰਤਾ, ਕਸਰਤ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਨਾਹਾਰਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰਪਿ । ਸ਼੍ਵਸੁਖਾਯੋਪਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਮਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਲੈष੍ਮਿਕੈਰ੍ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੈਃ ਸ਼੍ਲੈष੍ਮਿਕੋ ਜਾਯਤੇ ਨਰਃ । ਵਾਤਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤਲੈਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਮਧਾਤੁਰ੍ਹਿਤਾਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਟੀ ਬਲਗਮ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਲਗਮੀ体 ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖਾਣਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕृਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋऽਲ੍ਪਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਚਲਚਿਤ੍ਤੋ ਨਰਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਬਹੁਵਾਕ੍ਯਰਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਵਾਤਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਤਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨ ਅਡੋਲ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਕਾਲਪਲਿਤੋ ਗੌਰਃ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੀ ਕੋਪਨੋ ਬੁਧਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਪਿ ਦੀਪ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੀ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਫੇਦ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੋਰਾ, ਜਲਦੀ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਚਤੁਰ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਰਚਿਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੂਰ੍ਧਜਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਲਸ਼ਿਲਾਲੋਕੀ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮ ਪ੍ਰਕृਤਿਕੋ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਆਵਾਜ਼ ਨਰਮ, ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ ਤੇ ਖੁਸ਼, ਵਾਲ ਮਸਤੀਲੇ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਬਲਗਮ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸ਼ਣੈਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਦੋषਾਨ੍ਵਯੋ ਨਰਃ । ਦੋषਸ੍ਯੇਤਰਸਦ੍ਭਾਵੇऽਪ੍ਯਧਿਕਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਕੁਦਰਤ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ; ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋऽਥ ਵਿषਮਃ ਸਮਸ਼੍ਚੈਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ । ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਠਰੋऽਨਲਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਠਰਾਗਨੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇਜ਼, ਅਣਮਿਤ, ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ। ਇਹ ਬਲਗਮ, ਪਿੱਤ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਯ ਪਾਲਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿषਮੇ ਵਾਤਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੇ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਮਨ੍ਦੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਣਮਿਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ; ਤੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦਾ ਇਲਾਜ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਬਲਗਮ ਦੀ ਸਫਾਈ।
ਪ੍ਰਭਵਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮਜੀਰ੍ਣਂ ਚਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਆਮਾਮ੍ਲਰਸਵਿष੍ਟਮ੍ਭ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਜੀਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ ਭਾਰੀਪਨ, ਖੱਟਾਪਨ ਤੇ ਰੋਕ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਮਾਦ੍ਵਿषੂਚਿਕਾ ਚੈਵ ਹृਦਾਲਸ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਵਚਾਲਵਣਤੋਯੇਨ ਛਰ੍ਦਨਂ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਅਜੀਰਨ ਤੋਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਦਿ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਚ, ਨਮਕ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਾਵੋ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਤਰ੍षੋऽਮ੍ਲਾਤ੍ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਅਪਕ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਾਨਂ ਵਾਤਨਿषੇਵਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਖੱਟਾਪਨ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਦੀ ਘਾਟ, ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਾਤ੍ਰਭਙ੍ਗਂ ਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਂ ਭਕ੍ਤਦੋषਾਦਯੋ ਗਦਾਨ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਾਪੋ ਦਿਵਾ ਕਾਰ੍ਯੋਲਙ੍ਘਨਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ, ਸਿਰ ਦੀ ਭਾਰੀਪਨ, ਤੇ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਰੋਗ ਆਉਣ ਤੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਛੱਡਣਾ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮੌ ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਵਿष੍ਟਮ੍ਭਸੂਚਕੌ । ਵਿਧੇਯਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਤਤ੍ਰ ਪਾਨੀਯਂ ਲਵਣੋਦਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਪੇਟ ਦੀ ਦਰਦ ਤੇ ਗਠ, ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਦਨ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਆਮਮਮ੍ਲਂ ਚ ਵਿष੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਆਲਿਪ੍ਯ ਜਠਰਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਹਿਙ੍ਗੁਤ੍ਰ੍ਯੂषਣਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਬਲਗਮ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰੀਪਨ, ਖੱਟਾਪਨ ਤੇ ਰੋਕ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਠਰ ਤੇ ਹਿੰਗ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਤੇ ਪੀਪਲ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਰ੍ਵਾਜੀਰ੍ਣਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਅਹਿਤਾਨ੍ਨੈ ਰੋਗਰਾਸ਼ਿਰਹਿਤਾਨ੍ਨਂ ਤਤਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਅਜੀਰਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਪਰ ਗਲਤ ਖਾਣਾ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਵਾਨੁਪਾਨਂ ਚ ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕੈਃ ਪਾਚਨਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕਰੀਰਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਪਕਵ ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਧ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਲੀ, ਦਹਿ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬਿਲ੍ਵਃ ਸ਼ੋਣਾ ਚ ਗਮ੍ਭਾਰੀ ਪਾਟਲਾ ਗਣਿਕਾਰਿਕਾ । ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲਮਿਦਂ ਮਹਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਬੇਲ, ਸੋਣਾ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪਾਟਲਾ ਤੇ ਗਣਿਕਾਰੀਕਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਮੂਲ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਲਗਮ-ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੋ ਪृਸ਼੍ਰਿਪਰ੍ਣੋ ਬृਹਤੀਦ੍ਵਯਗੋਕ੍ਸ਼ੁਰਮ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਵृष੍ਯਂ ਕਨੀਯਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸ਼ਾਲਪਰਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨ, ਦੋ ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ — ਇਹ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਮੂਲ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਭਯਂ ਦਸ਼ਸੂਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ । ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਸਸੂਲ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਦ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਤੈਸ੍ਤੈਲਾਨਿ ਸਰ੍ਪੋषਿ ਪ੍ਰਲੇਪਾਦਲਕਾਂ ਜਯੇਤ੍ । ਕ੍ਵਾਥਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਰਿ ਪਾਦਸ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਗੰਜੇਪਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਵਾਥ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ।
ਸ੍ਨੇਹਞ੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਪਾਦਕਃ । ਸਂਵਰ੍ਤਿਤੌषਧੈਃ ਪਾਕੋ ਬਸ੍ਤੌ ਪਾਨੇ ਭਵੇਤ੍ਸਮਃ । ਖਰੋऽਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਮृਦੁਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਕੋऽਪਿ ਸਂਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੂਧ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਦਵਾਈ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਕੇ, ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਬਾਸੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਇਹ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ; ਮਲਿਸ਼ ਲਈ ਰੁਖਾ, ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਰਮ, ਤੇ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਉਚਿਤ ਰੱਖੋ।
ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਯਾ ਤ੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾ । ਆਰੋਗ੍ਯਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਯੁष੍ਮਨ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਾਵਟ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।