ਕषਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਾਹਾਰਾਦਿਭੋਜਨਾਤ੍ । ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਯਵ੍ਯਾਯਾਮਭਯਸ਼ੋਕਪ੍ਰਜਾਗਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਸੇਲੇ, ਤਿੱਖੇ, ਕੜਵੇ, ਖਟੇ, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਇਸੇ ਜਿਹੇ ਖਾਣੇ, ਚਿੰਤਾ, ਸੰਗ, ਵਿਆਯਾਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ।
ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭਾषਾਤਿਭਾਰਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮਯੋਗਾਤਿਕਰ੍षਣਾਤ੍ । ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੇ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨੇ ਦਿਨਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ; ਹਵਾ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉष੍ਣਾਮ੍ਲ ਲਵਣਕ੍ਸ਼ਾਰਕਟੁਕਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਤ੍ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਤਪਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਾਪਮਦ੍ਯਕ੍ਰੋਧਨਿषੇਵਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਗਰਮ, ਖਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਖਾਣੇ, ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ, ਅੱਗ, ਤਕਲੀਫ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਾਹਕਾਲੇ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਜਲਦਾਤ੍ਯਯੇ । ਗ੍ਰੀष੍ਮਕਾਲੇਰ੍ऽਦ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇऽਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਦੇਹਿਨਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਪਹਿਰ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟਣ 'ਤੇ, ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ 'ਚ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਸ਼ੀਤਾਤਿਭੋਜਨਾਤ੍ । ਨਵਾਨ੍ਨਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨੂਪਮਾਂਸਾਦੇਃ ਸੇਵਨਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੬੮.
ਮਿੱਠੇ, ਖਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿੱਟੇ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਖੁਰਾਕ, ਨਵਾਂ ਚਾਵਲ, ਪਿਲਪਿਲਾ ਖਾਣਾ, ਮੱਛੀ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਨਾਲ।
ਅਵ੍ਯਾਯਾਮ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖਾਦਿਭਿਃ । ਕਫਪ੍ਰਦੋषੋ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੬੮.
ਵਿਆਯਾਮ ਨਾ ਕਰਨ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ, ਪਲੰਗ ਤੇ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਆਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ; ਕਫ਼ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਪਾਰੁष੍ਯਸਂਕੋਚਤੋਦਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਾਦਯਃ । ਤਥਾ ਚ ਸੁਪ੍ਤਾ ਰੋਮਹਰ੍षਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ਼ੋषਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੁਖੀ ਹੋਣ, ਸਿਕੁੜਨ, ਰੋਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਸੇ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਰੋਮਾਂ ਦਾ ਖੜਾ ਹੋਣਾ, ਜਕੜਨ ਤੇ ਸੁੱਕਣ।
ਸ਼੍ਯਾਮਤ੍ਵਮਙ੍ਗਵਿਸ਼੍ਲੇषਬਲਮਾਯਾਸਵਰ੍ਧਨਮ੍ । ਵਾਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਰੋਗਂ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਵਦੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸਰੀਰ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਧਣਾ — ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਕਹੋ।
ਦਾਹੋष੍ਮਪਾਦਸਂਕ੍ਲੇਦਕੋਪਰਾਗਪਰਿਸ਼੍ਰਮਾਃ । ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਸ਼ਵਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਤਿਤृਟ੍ਭ੍ਰਮਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਲਣ, ਗਰਮੀ, ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਗੀਲਾ ਹੋਣਾ, ਲਾਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਕੜਵਾਪਨ, ਖਟਾਪਨ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼ਨਾ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਸ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ।
ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਹਰਿਤਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਵਿਤੈਰ੍ਨਰਃ । ਦੇਹੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮਾਧੁਰ੍ਯਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਹਲਕਾ ਪੀਲਾ, ਹਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਮਿੱਠਾਪਨ, ਕੰਮ ਲੰਬਾ ਚਲਣਾ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਣਾ।
ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤਿਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੋਥਸ਼ਤਿਲਗੌਰਵਮ੍ । ਕਣ੍ਡੂਨਿਦ੍ਰਾਭਿਯੋਗਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਫਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਚੁਪਚਾਪ ਰਹਿਣਾ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਸੂਜਨ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਖੁਜਲੀ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਕਫ਼ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹੇਤੁਲਕ੍ਸ਼ਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਦ੍ਵਿਦੋषਜਮ੍ । ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਾਰਨ ਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨਨਿਪਾਤਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੋषਧਾਤੁਮਲਾਧਾਰੋ ਦੇਹਿਨਾਂ ਦੇਹ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤੇषਾਂ ਸਮਤ੍ਵਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਦੋਸ਼, ਧਾਤੂ ਤੇ ਮਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੇਹ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਸਿਹਤ ਹੈ, ਤੇ ਵਧ ਜਾਂ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂ ਜਾਣਾ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ।
ਵਸਾਸृਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਧਾਤਵਃ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੋषਾ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਮਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਚਰਬੀ, ਖੂਨ, ਮਾਸ, ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ ਤੇ ਬੀਰ ਧਾਤੂ ਹਨ; ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਵਿਦ, ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਮਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੀਤੋ ਲਘੁਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸ੍ਵਰਨਾਸ਼ੀਸ੍ਥਿਰੋ ਬਲੀ । ਪਿਤ੍ਤਮਮ੍ਲਕਟੂष੍ਣਞ੍ਚਾਪਙ੍ਕ੍ਤੀ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਵਾਤ ਠੰਢਾ, ਹਲਕਾ, ਨਾਜ਼ੁਕ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋਹਣ ਵਾਲਾ, ਟਿਕਾ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਖਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਗਰਮ ਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਮਧੁਰੋ ਲਵਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਗੁਰੁਃ ਸ਼੍ਲੇषਮਾਤਿਪਿਚ੍ਛਿਲਃ । ਗੁਦਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਰਬੀਲਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚਿਕਣ ਕਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਗੁਦਾ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਪਖਵਾਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਫਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨਂ ਕਣ੍ਠੋ ਵਾ ਮੂਰ੍ਧਸਨ੍ਧਯਃ । ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਸ਼੍ਚ ਕੋਪਯਨ੍ਤਿ ਸਮੀਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਫ਼ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਅਮਾਸ਼ੇ, ਜਾਂ ਗਲਾ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਜੋੜ ਹਨ; ਤਿੱਖਾ, ਕੜਵਾ ਤੇ ਕਸੈਲਾ ਸਵਾਦ ਵਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਦੂष੍ਣਲਵਣਾਃ ਕਫਮ੍ । ਏਤ ਏਵ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਮਾਯੈषਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਾਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਰੋਗਿਣਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਸੁਖਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਤਿੱਖਾ, ਖਟਾ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਿੱਠਾ, ਗਰਮ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਠੰਢ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯੋ ਮਧੁਰੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਸਧਾਤੁਵਿਵਹ੍ਦ੍ਧਨਃ । ਅਮ੍ਲੋਤ੍ਤਰੋ ਮਨੋਹृਦ੍ਯਂ ਤਥਾ ਦੀਪਨਪਾਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਮਿੱਠਾ ਸਵਾਦ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਸਧਾਤੂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖਟਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਪਨੋਜ੍ਵਰਤृष੍ਣਾਘ੍ਨਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਧਨਸ਼ੋषਣਃ । ਪਿਤ੍ਤਲੋ ਲੇਖਨ ਸ੍ਤਮ੍ਭੀ ਕषਾਯੋ ਗ੍ਰਾਹਿਸ਼ੋषਣਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕੜਵਾ ਸਵਾਦ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਸੈਲਾ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਰਚਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ, ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਰਸਪਾਕਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਯਿ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਦਰਵਿਆ ਹੀ ਰਸ, ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਪਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਰਸ ਦੇ ਪਚਣ 'ਚ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਿਆਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਲਵਣਂ ਵੀਰ੍ਯਮਥ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਿष੍ਯਤੇ । ਰਸਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪਾਕੋ ਕਟੁਰੇਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੮.
ਵਿਰਤਾ ਠੰਢੀ, ਗਰਮ ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਸਾਂ ਦਾ ਪਚਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿੱਖਾ।
ਭਿषਗ੍ਭੇषਜਰੋਗਾਰ੍ਤਪਰਿਚਾਰਕਸਮ੍ਪਦਃ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਾਨਿਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਯਸਿਦ੍ਧਯੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ: ਵੈਦ, ਦਵਾਈ, ਰੋਗੀ ਤੇ ਸੇਵਕ; ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਯੋਵਹ੍ਨਿਸਾਮ੍ਯਪ੍ਰਕृਤਿਭੇषਜਮ੍ । ਦੇਹਸਤ੍ਤ੍ਵਬਲਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਉਮਰ, ਅੱਗ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਦਵਾਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹ, ਮਨ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੋਗ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸृष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੋਪੇਤੋ ਦੇਸ਼ਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਬਾਲ ਆ षੋਡਸ਼ਾਨ੍ਮਧ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਤੇਰ੍ਵृਦ੍ਧ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਸੋਲਾਂ ਤੱਕ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਸੱਤ ਸੱਤ ਤੱਕ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮੁਦੀਰਿਤਾਃ । ਕ੍ਸ਼ਾਰਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਰਹਿਤਾ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਪ੍ਰਵਯਸਿ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕਸ਼ਾਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਵृਂਹਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂਸ੍ਥੂਲਦੇਹਸ੍ਯ ਕਰ੍षਣਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਮਧ੍ਯਕਾਯਸ੍ਯ ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ, ਮੋਟੇ ਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵ੍ਯਾਯਾਮਸਨ੍ਤੋषੈਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਯਤ੍ਨਤੋ ਬਲਮ੍ । ਅਵਿਕਾਰੀ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹੋ ਮਹਾਸਾਹਸਿਕੋ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਥਿਰਤਾ, ਕਸਰਤ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਨਾਹਾਰਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰਪਿ । ਸ਼੍ਵਸੁਖਾਯੋਪਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਮਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਲੈष੍ਮਿਕੈਰ੍ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੈਃ ਸ਼੍ਲੈष੍ਮਿਕੋ ਜਾਯਤੇ ਨਰਃ । ਵਾਤਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤਲੈਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਮਧਾਤੁਰ੍ਹਿਤਾਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਟੀ ਬਲਗਮ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਲਗਮੀ体 ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖਾਣਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।