ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਵृਤਾ ਵਾਯਵੋऽਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਾ ਸ੍ਥਾਨਵਿਚ੍ਯੁਤਾਃ । ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਰ੍ਵਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਤਾਂ ਜੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਲੀਹਹृਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਦਨਾਦਯਃ । ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇषਾਮਾਵृਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਫੋੜੇ, ਪਲੀਹਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।

ਨਿਦਾਨਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! ਮਯਾ ਆਤ੍ਰੇਯੋਕ੍ਤਂ ਸਮੀਰਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਵਿਵੇਕਾਯ ਨਰਾਦ੍ਯਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਯੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਧੇ।

ਏਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਰੋਗਾਦੀਂਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਥ ਵੈ ਚਰੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਰ੍ਵਰੋਗਘ੍ਨੀ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਗੁਡਸਂਯੁਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਹਦ, ਘੀ ਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਉਪਚਾਰ ਹੈ।

ਸਵ੍ਯੋषਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਾਪਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਮਰ੍ਦਿਨੀ । ਸ਼ਤਾਵਰੀਗੁਡੂਚ੍ਯਗ੍ਨਿਵਿਡਙ੍ਗੇਨ ਯੁਤਾਥਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਕੇਲੇ ਹੀ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਵਿਡੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ।

ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਗੁਡੂਚ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮੂषਲਿਕਾ ਬਲਾ । ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਚ ਬृਹਤੀ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ, ਸੁੰਠ, ਮੂਸ਼ਲਿਕਾ, ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤੇ।

ਭृਙ੍ਗਰਾਜਸ਼੍ਚਾਮਲਕਂ ਵਾਸਕਸ੍ਤਦ੍ਰਸੇਨ ਵਾ । ਭਾਵਿਤਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਪ੍ਤਵਾਰਮੇਖਮਥਾਪਿਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਆਮਲਾ, ਵਾਸਕਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ।

ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਯਥਾਲਾਭਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਞ੍ਚ ਮੋਦਕਃ । ਵਟਿਕਾ ਘृਤਤੈਲਂ ਵਾ ਕषਾਯੋ ਸ਼ੋषਰੋਗਨੁਤ੍ । ਪਲਂ ਪਲਾਰ੍ਧਕਂ ਵਾਪਿ ਕਰ੍षਂ ਕਰ੍षਾਰ੍ਧਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੂਰਨ, ਲੱਡੂ, ਵਟੀ, ਘੀ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਸ਼ਾਏ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੋਸ਼ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਪਲਾ, ਅੱਧਾ ਪਲਾ, ਇਕ ਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੮ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ । ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਹਰਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਯੋਗਸਾਰਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜੀਵਹੇਤਵੇ ॥ ੧,੧੬੮.

ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ, ੧੬੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ: ਨਿਦਾਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ ਉਪਚਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਕषਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਾਹਾਰਾਦਿਭੋਜਨਾਤ੍ । ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਯਵ੍ਯਾਯਾਮਭਯਸ਼ੋਕਪ੍ਰਜਾਗਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਕਸੇਲੇ, ਤਿੱਖੇ, ਕੜਵੇ, ਖਟੇ, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਇਸੇ ਜਿਹੇ ਖਾਣੇ, ਚਿੰਤਾ, ਸੰਗ, ਵਿਆਯਾਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ।

ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭਾषਾਤਿਭਾਰਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮਯੋਗਾਤਿਕਰ੍षਣਾਤ੍ । ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੇ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨੇ ਦਿਨਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥ ੧,੧੬੮.

ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ; ਹਵਾ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾਮ੍ਲ ਲਵਣਕ੍ਸ਼ਾਰਕਟੁਕਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਤ੍ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਤਪਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਾਪਮਦ੍ਯਕ੍ਰੋਧਨਿषੇਵਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਗਰਮ, ਖਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਖਾਣੇ, ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ, ਅੱਗ, ਤਕਲੀਫ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦਾਹਕਾਲੇ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਜਲਦਾਤ੍ਯਯੇ । ਗ੍ਰੀष੍ਮਕਾਲੇਰ੍ऽਦ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇऽਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਦੇਹਿਨਃ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਪਹਿਰ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟਣ 'ਤੇ, ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ 'ਚ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਸ਼ੀਤਾਤਿਭੋਜਨਾਤ੍ । ਨਵਾਨ੍ਨਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨੂਪਮਾਂਸਾਦੇਃ ਸੇਵਨਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੬੮.

ਮਿੱਠੇ, ਖਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿੱਟੇ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਖੁਰਾਕ, ਨਵਾਂ ਚਾਵਲ, ਪਿਲਪਿਲਾ ਖਾਣਾ, ਮੱਛੀ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਨਾਲ।

ਅਵ੍ਯਾਯਾਮ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖਾਦਿਭਿਃ । ਕਫਪ੍ਰਦੋषੋ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੬੮.

ਵਿਆਯਾਮ ਨਾ ਕਰਨ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ, ਪਲੰਗ ਤੇ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਆਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ; ਕਫ਼ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹਪਾਰੁष੍ਯਸਂਕੋਚਤੋਦਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਾਦਯਃ । ਤਥਾ ਚ ਸੁਪ੍ਤਾ ਰੋਮਹਰ੍षਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ਼ੋषਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੁਖੀ ਹੋਣ, ਸਿਕੁੜਨ, ਰੋਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਸੇ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਰੋਮਾਂ ਦਾ ਖੜਾ ਹੋਣਾ, ਜਕੜਨ ਤੇ ਸੁੱਕਣ।

ਸ਼੍ਯਾਮਤ੍ਵਮਙ੍ਗਵਿਸ਼੍ਲੇषਬਲਮਾਯਾਸਵਰ੍ਧਨਮ੍ । ਵਾਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਰੋਗਂ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਵਦੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਸਰੀਰ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਧਣਾ — ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਕਹੋ।

ਦਾਹੋष੍ਮਪਾਦਸਂਕ੍ਲੇਦਕੋਪਰਾਗਪਰਿਸ਼੍ਰਮਾਃ । ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਸ਼ਵਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਤਿਤृਟ੍ਭ੍ਰਮਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.

ਜਲਣ, ਗਰਮੀ, ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਗੀਲਾ ਹੋਣਾ, ਲਾਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਕੜਵਾਪਨ, ਖਟਾਪਨ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼ਨਾ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਸ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਹਰਿਤਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਵਿਤੈਰ੍ਨਰਃ । ਦੇਹੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮਾਧੁਰ੍ਯਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਹਲਕਾ ਪੀਲਾ, ਹਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਮਿੱਠਾਪਨ, ਕੰਮ ਲੰਬਾ ਚਲਣਾ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਣਾ।

ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤਿਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੋਥਸ਼ਤਿਲਗੌਰਵਮ੍ । ਕਣ੍ਡੂਨਿਦ੍ਰਾਭਿਯੋਗਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਫਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਚੁਪਚਾਪ ਰਹਿਣਾ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਸੂਜਨ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਖੁਜਲੀ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਕਫ਼ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹੇਤੁਲਕ੍ਸ਼ਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਦ੍ਵਿਦੋषਜਮ੍ । ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਕਾਰਨ ਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨਨਿਪਾਤਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੋषਧਾਤੁਮਲਾਧਾਰੋ ਦੇਹਿਨਾਂ ਦੇਹ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤੇषਾਂ ਸਮਤ੍ਵਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੬੮.

ਦੋਸ਼, ਧਾਤੂ ਤੇ ਮਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੇਹ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਸਿਹਤ ਹੈ, ਤੇ ਵਧ ਜਾਂ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂ ਜਾਣਾ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ।

ਵਸਾਸृਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਧਾਤਵਃ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੋषਾ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਮਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.

ਚਰਬੀ, ਖੂਨ, ਮਾਸ, ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ ਤੇ ਬੀਰ ਧਾਤੂ ਹਨ; ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਵਿਦ, ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਮਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੀਤੋ ਲਘੁਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸ੍ਵਰਨਾਸ਼ੀਸ੍ਥਿਰੋ ਬਲੀ । ਪਿਤ੍ਤਮਮ੍ਲਕਟੂष੍ਣਞ੍ਚਾਪਙ੍ਕ੍ਤੀ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਵਾਤ ਠੰਢਾ, ਹਲਕਾ, ਨਾਜ਼ੁਕ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋਹਣ ਵਾਲਾ, ਟਿਕਾ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਖਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਗਰਮ ਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਮਧੁਰੋ ਲਵਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਗੁਰੁਃ ਸ਼੍ਲੇषਮਾਤਿਪਿਚ੍ਛਿਲਃ । ਗੁਦਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਰਬੀਲਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚਿਕਣ ਕਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਗੁਦਾ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਪਖਵਾਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਫਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨਂ ਕਣ੍ਠੋ ਵਾ ਮੂਰ੍ਧਸਨ੍ਧਯਃ । ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾਸ਼੍ਚ ਕੋਪਯਨ੍ਤਿ ਸਮੀਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਕਫ਼ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਅਮਾਸ਼ੇ, ਜਾਂ ਗਲਾ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਜੋੜ ਹਨ; ਤਿੱਖਾ, ਕੜਵਾ ਤੇ ਕਸੈਲਾ ਸਵਾਦ ਵਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਦੂष੍ਣਲਵਣਾਃ ਕਫਮ੍ । ਏਤ ਏਵ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਮਾਯੈषਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਾਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਰੋਗਿਣਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਸੁਖਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੧੬੮.

ਤਿੱਖਾ, ਖਟਾ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਿੱਠਾ, ਗਰਮ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਠੰਢ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯੋ ਮਧੁਰੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਸਧਾਤੁਵਿਵਹ੍ਦ੍ਧਨਃ । ਅਮ੍ਲੋਤ੍ਤਰੋ ਮਨੋਹृਦ੍ਯਂ ਤਥਾ ਦੀਪਨਪਾਚਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.

ਮਿੱਠਾ ਸਵਾਦ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਸਧਾਤੂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖਟਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦੀਪਨੋਜ੍ਵਰਤृष੍ਣਾਘ੍ਨਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਧਨਸ਼ੋषਣਃ । ਪਿਤ੍ਤਲੋ ਲੇਖਨ ਸ੍ਤਮ੍ਭੀ ਕषਾਯੋ ਗ੍ਰਾਹਿਸ਼ੋषਣਃ ॥ ੧,੧੬੮.

ਕੜਵਾ ਸਵਾਦ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਸੈਲਾ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਰਚਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ, ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।