ਰਜੋਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਾਪਨਞ੍ਚ ਤਥਾ ਚਾਨਾਹਮੇਹਨਮ੍ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਪ੍ਰਾਵृਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਨਾਦਃ ਸ੍ਨੋਤੋऽਵਰੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.
ਰਜ ਦੀ ਵਾਧੂ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਕਫ਼ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼, ਘੁਰਘੁਰਾਹਟ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ष੍ਠੀਵਨਞ੍ਚੈਵ ਸਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਾਸਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਉਦਾਨੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੬੭.
ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਦਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾ ਪਾਨੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਞ੍ਚਾਗਤਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.
ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੰਗ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਕ ਮੋਟਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਨੇऽਤਿਕ੍ਰਿਯਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਅਪਾਨੇ ਸਕਲਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍? ॥ ੧,੧੬੭.
ਜਦੋਂ ਸਮਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਹੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਮਯਂ ਵਿਦੁਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤ-ਰਕਤ ਰੋਗ ਨੂੰ ਬਾਈਂ (22) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਵਰਣਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਹृਲ੍ਲਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੬੭.
ਸਭ ਨੂੰ ਵੀਸ (20) ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ, ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ, ਜੁਕਾਮ ਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹृਦ੍ਰੋਗੋ ਮੁਖਸ਼ੋषਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨਾਪਾਨ ਆਵृਤੇ । ਉਦਾਨੇਨਾਵृਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਭਵੇਦ੍ਧੈ ਬਲਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਪਾਨਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਦਾਨਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਣੇਨ ਵਿਭਜੇਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਭਿषਕ੍ । ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਤਾਨਾਂ ਵृਰ੍ਧਿਹਾਨਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.
ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਵੈਦ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਵਾਧਾ-ਘਟਾਈ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ।
ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਮਾਵਸਤਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.
ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣ੍ਯਪਿਤ੍ਵਨੇਕਧਾ । ਤਾਂਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਦਵਹਿਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਦਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.
ਪਿੱਤ ਆਦਿਕ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਸਤ ਵੈਦ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਯਾਨ੍ਦृਢਾਨਪਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਵਿਸ਼ੇषਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨੋ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਪੀਡਨਾਦ੍ਧਨਿਰਾਯੁषਞ੍ਚ ਬਲਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੬੭.
ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਉਦਾਨਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਯੁ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਵृਤਾ ਵਾਯਵੋऽਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਾ ਸ੍ਥਾਨਵਿਚ੍ਯੁਤਾਃ । ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਰ੍ਵਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ॥ ੧,੧੬੭.
ਵਾਤਾਂ ਜੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਲੀਹਹृਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਦਨਾਦਯਃ । ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇषਾਮਾਵृਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ॥ ੧,੧੬੭.
ਫੋੜੇ, ਪਲੀਹਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।
ਨਿਦਾਨਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! ਮਯਾ ਆਤ੍ਰੇਯੋਕ੍ਤਂ ਸਮੀਰਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਵਿਵੇਕਾਯ ਨਰਾਦ੍ਯਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਯੇ ॥ ੧,੧੬੭.
ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਧੇ।
ਏਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਰੋਗਾਦੀਂਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਥ ਵੈ ਚਰੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਰ੍ਵਰੋਗਘ੍ਨੀ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਗੁਡਸਂਯੁਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਹਦ, ਘੀ ਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਉਪਚਾਰ ਹੈ।
ਸਵ੍ਯੋषਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਾਪਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਮਰ੍ਦਿਨੀ । ਸ਼ਤਾਵਰੀਗੁਡੂਚ੍ਯਗ੍ਨਿਵਿਡਙ੍ਗੇਨ ਯੁਤਾਥਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.
ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਕੇਲੇ ਹੀ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਵਿਡੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ।
ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਗੁਡੂਚ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮੂषਲਿਕਾ ਬਲਾ । ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਚ ਬृਹਤੀ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.
ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ, ਸੁੰਠ, ਮੂਸ਼ਲਿਕਾ, ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤੇ।
ਭृਙ੍ਗਰਾਜਸ਼੍ਚਾਮਲਕਂ ਵਾਸਕਸ੍ਤਦ੍ਰਸੇਨ ਵਾ । ਭਾਵਿਤਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਪ੍ਤਵਾਰਮੇਖਮਥਾਪਿਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.
ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਆਮਲਾ, ਵਾਸਕਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ।
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਯਥਾਲਾਭਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਞ੍ਚ ਮੋਦਕਃ । ਵਟਿਕਾ ਘृਤਤੈਲਂ ਵਾ ਕषਾਯੋ ਸ਼ੋषਰੋਗਨੁਤ੍ । ਪਲਂ ਪਲਾਰ੍ਧਕਂ ਵਾਪਿ ਕਰ੍षਂ ਕਰ੍षਾਰ੍ਧਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੂਰਨ, ਲੱਡੂ, ਵਟੀ, ਘੀ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਸ਼ਾਏ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੋਸ਼ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਪਲਾ, ਅੱਧਾ ਪਲਾ, ਇਕ ਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੮ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ । ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਹਰਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਯੋਗਸਾਰਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜੀਵਹੇਤਵੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ, ੧੬੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ: ਨਿਦਾਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ ਉਪਚਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।
ਕषਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਾਹਾਰਾਦਿਭੋਜਨਾਤ੍ । ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਯਵ੍ਯਾਯਾਮਭਯਸ਼ੋਕਪ੍ਰਜਾਗਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਕਸੇਲੇ, ਤਿੱਖੇ, ਕੜਵੇ, ਖਟੇ, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਇਸੇ ਜਿਹੇ ਖਾਣੇ, ਚਿੰਤਾ, ਸੰਗ, ਵਿਆਯਾਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ।
ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭਾषਾਤਿਭਾਰਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮਯੋਗਾਤਿਕਰ੍षਣਾਤ੍ । ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੇ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨੇ ਦਿਨਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ ॥ ੧,੧੬੮.
ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ; ਹਵਾ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉष੍ਣਾਮ੍ਲ ਲਵਣਕ੍ਸ਼ਾਰਕਟੁਕਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਤ੍ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਤਪਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਾਪਮਦ੍ਯਕ੍ਰੋਧਨਿषੇਵਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਗਰਮ, ਖਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਖਾਣੇ, ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ, ਅੱਗ, ਤਕਲੀਫ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਾਹਕਾਲੇ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਜਲਦਾਤ੍ਯਯੇ । ਗ੍ਰੀष੍ਮਕਾਲੇਰ੍ऽਦ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇऽਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਦੇਹਿਨਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਪਹਿਰ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟਣ 'ਤੇ, ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ 'ਚ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਸ਼ੀਤਾਤਿਭੋਜਨਾਤ੍ । ਨਵਾਨ੍ਨਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨੂਪਮਾਂਸਾਦੇਃ ਸੇਵਨਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੬੮.
ਮਿੱਠੇ, ਖਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿੱਟੇ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਖੁਰਾਕ, ਨਵਾਂ ਚਾਵਲ, ਪਿਲਪਿਲਾ ਖਾਣਾ, ਮੱਛੀ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਨਾਲ।
ਅਵ੍ਯਾਯਾਮ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖਾਦਿਭਿਃ । ਕਫਪ੍ਰਦੋषੋ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੬੮.
ਵਿਆਯਾਮ ਨਾ ਕਰਨ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ, ਪਲੰਗ ਤੇ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਆਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ; ਕਫ਼ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਪਾਰੁष੍ਯਸਂਕੋਚਤੋਦਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਾਦਯਃ । ਤਥਾ ਚ ਸੁਪ੍ਤਾ ਰੋਮਹਰ੍षਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ਼ੋषਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੁਖੀ ਹੋਣ, ਸਿਕੁੜਨ, ਰੋਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਸੇ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਰੋਮਾਂ ਦਾ ਖੜਾ ਹੋਣਾ, ਜਕੜਨ ਤੇ ਸੁੱਕਣ।
ਸ਼੍ਯਾਮਤ੍ਵਮਙ੍ਗਵਿਸ਼੍ਲੇषਬਲਮਾਯਾਸਵਰ੍ਧਨਮ੍ । ਵਾਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਰੋਗਂ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਵਦੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਸਰੀਰ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਧਣਾ — ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਕਹੋ।
ਦਾਹੋष੍ਮਪਾਦਸਂਕ੍ਲੇਦਕੋਪਰਾਗਪਰਿਸ਼੍ਰਮਾਃ । ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਸ਼ਵਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਤਿਤृਟ੍ਭ੍ਰਮਾਃ ॥ ੧,੧੬੮.
ਜਲਣ, ਗਰਮੀ, ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਗੀਲਾ ਹੋਣਾ, ਲਾਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਕੜਵਾਪਨ, ਖਟਾਪਨ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼ਨਾ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਸ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ।
ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਹਰਿਤਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਵਿਤੈਰ੍ਨਰਃ । ਦੇਹੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮਾਧੁਰ੍ਯਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੮.
ਹਲਕਾ ਪੀਲਾ, ਹਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਮਿੱਠਾਪਨ, ਕੰਮ ਲੰਬਾ ਚਲਣਾ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਣਾ।