ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੋਥੋ ਮਾਂਸੇਨ ਕਠਿਨੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਪਿਟਿਕਾਸ੍ਤਥਾ । ਹਰ੍षਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਂਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ । ਚਲਲਗ੍ਰਨੋ ਮृਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਰੋਚਕਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੋਜ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਫੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੀੜਾ ਪੀਲੀਕਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਜ ਨਰਮ, ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਵ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤਃ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਆਚ੍ਛਾਦਿਤੇਤ੍ਯੁष੍ਣਸ਼ੀਤਲਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਨਾਵृਤੇ । ਮਜ੍ਜਾਵृਤੇ ਤੁ ਵਿषਮਂ ਜृਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇष੍ਟਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਆਢ੍ਹਵਾਤਾ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਛੂਹਣ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਢੱਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਮੱਜਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਤੇ ਅਣ-ਸਮਤਲ ਜੰਭਾਈ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਲਞ੍ਚ ਪਡ੍ਯਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵृਤੇ ਤੁ ਸ਼ੋਥੇ ਵੈ ਚਾਤਿਵੇਗੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਜ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਰੁਜਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਨਿਕृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਵृਤੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ-ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਜਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਛਿਦ੍ਰਾਵृਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੋऽਥ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰਿਕृਨ੍ਤ ਤਿ । ਪਤਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜ੍ਵਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਲਭਤੇ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਛੇਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਕृਤ੍ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਯੇਨ ਦੁष੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸृਜੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵृਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਰੋਣਿਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਪृष੍ਠਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਰ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਲੋਮੇ ਮਾਰੁਤੇ ਚੈਵ ਹृਦਯਂ ਪਰਿਪੀਡ੍ਯਤੇ । ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਰੁਜਾ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵृਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਜਲਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੁਜਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਦਾਹੋ ਵ੍ਯਾਨੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਕ੍ਰਮੋਂ ਗਚੇष੍ਟਾਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਹਵੇਦਨਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਦਰਦ, ਸੁਸਤ ਹੋਣਾ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਤੋੜ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤਕਲੀਫ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਨ ਊष੍ਮੋਪਹਤਿਃ ਸਸ੍ਵੇਦੋਪਰਤਿਃ ਸੁਤृਟ੍ । ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਪਾਨੇ ਤੁ ਮਲੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਸਮਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ ਤੇ ਜਲਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਜੋਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਾਪਨਞ੍ਚ ਤਥਾ ਚਾਨਾਹਮੇਹਨਮ੍ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਪ੍ਰਾਵृਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਨਾਦਃ ਸ੍ਨੋਤੋऽਵਰੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਰਜ ਦੀ ਵਾਧੂ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਕਫ਼ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼, ਘੁਰਘੁਰਾਹਟ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ष੍ਠੀਵਨਞ੍ਚੈਵ ਸਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਾਸਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਉਦਾਨੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਦਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾ ਪਾਨੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਞ੍ਚਾਗਤਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੰਗ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਕ ਮੋਟਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਨੇऽਤਿਕ੍ਰਿਯਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਅਪਾਨੇ ਸਕਲਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍? ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਸਮਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਹੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਮਯਂ ਵਿਦੁਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤ-ਰਕਤ ਰੋਗ ਨੂੰ ਬਾਈਂ (22) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਵਰਣਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਹृਲ੍ਲਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਭ ਨੂੰ ਵੀਸ (20) ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ, ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ, ਜੁਕਾਮ ਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹृਦ੍ਰੋਗੋ ਮੁਖਸ਼ੋषਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨਾਪਾਨ ਆਵृਤੇ । ਉਦਾਨੇਨਾਵृਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਭਵੇਦ੍ਧੈ ਬਲਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਪਾਨਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਦਾਨਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਣੇਨ ਵਿਭਜੇਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਭਿषਕ੍ । ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਤਾਨਾਂ ਵृਰ੍ਧਿਹਾਨਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਵੈਦ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਵਾਧਾ-ਘਟਾਈ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ।

ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਮਾਵਸਤਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣ੍ਯਪਿਤ੍ਵਨੇਕਧਾ । ਤਾਂਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਦਵਹਿਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਦਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਪਿੱਤ ਆਦਿਕ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਸਤ ਵੈਦ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਯਾਨ੍ਦृਢਾਨਪਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਵਿਸ਼ੇषਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨੋ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਪੀਡਨਾਦ੍ਧਨਿਰਾਯੁषਞ੍ਚ ਬਲਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੬੭.

ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਉਦਾਨਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਯੁ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਵृਤਾ ਵਾਯਵੋऽਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਾ ਸ੍ਥਾਨਵਿਚ੍ਯੁਤਾਃ । ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਰ੍ਵਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਤਾਂ ਜੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਲੀਹਹृਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਦਨਾਦਯਃ । ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇषਾਮਾਵृਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਫੋੜੇ, ਪਲੀਹਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।

ਨਿਦਾਨਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! ਮਯਾ ਆਤ੍ਰੇਯੋਕ੍ਤਂ ਸਮੀਰਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਵਿਵੇਕਾਯ ਨਰਾਦ੍ਯਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਯੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਧੇ।

ਏਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਰੋਗਾਦੀਂਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਥ ਵੈ ਚਰੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਰ੍ਵਰੋਗਘ੍ਨੀ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਗੁਡਸਂਯੁਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਹਦ, ਘੀ ਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਉਪਚਾਰ ਹੈ।

ਸਵ੍ਯੋषਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਾਪਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਮਰ੍ਦਿਨੀ । ਸ਼ਤਾਵਰੀਗੁਡੂਚ੍ਯਗ੍ਨਿਵਿਡਙ੍ਗੇਨ ਯੁਤਾਥਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਕੇਲੇ ਹੀ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਵਿਡੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ।

ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਗੁਡੂਚ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮੂषਲਿਕਾ ਬਲਾ । ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਚ ਬृਹਤੀ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ, ਸੁੰਠ, ਮੂਸ਼ਲਿਕਾ, ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤੇ।

ਭृਙ੍ਗਰਾਜਸ਼੍ਚਾਮਲਕਂ ਵਾਸਕਸ੍ਤਦ੍ਰਸੇਨ ਵਾ । ਭਾਵਿਤਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸਪ੍ਤਵਾਰਮੇਖਮਥਾਪਿਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਆਮਲਾ, ਵਾਸਕਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ।

ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਯਥਾਲਾਭਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਞ੍ਚ ਮੋਦਕਃ । ਵਟਿਕਾ ਘृਤਤੈਲਂ ਵਾ ਕषਾਯੋ ਸ਼ੋषਰੋਗਨੁਤ੍ । ਪਲਂ ਪਲਾਰ੍ਧਕਂ ਵਾਪਿ ਕਰ੍षਂ ਕਰ੍षਾਰ੍ਧਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੂਰਨ, ਲੱਡੂ, ਵਟੀ, ਘੀ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਸ਼ਾਏ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੋਸ਼ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਪਲਾ, ਅੱਧਾ ਪਲਾ, ਇਕ ਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੮ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ । ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਹਰਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਯੋਗਸਾਰਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜੀਵਹੇਤਵੇ ॥ ੧,੧੬੮.

ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ, ੧੬੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ: ਨਿਦਾਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ ਉਪਚਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।