ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੁष੍ਠਂ ਵਿਸਰ੍ਪਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਾਦਨਮ੍ । ਸਮਾਨੋ ਵਿषਮਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ੀਤਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਭੋਜਨੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਫੈਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਅਣ-ਪਚੇ ਖਾਣ ਅਤੇ ਠੰਢੇ, ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰੋਤ੍ਯਕਾਲਸ਼ਯਨਜਾਗਰਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂषਿਤਃ । ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯਕृਤ੍ਕਾਮਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ਗਦਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਸੌਣ ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੇਟ ਦਾ ਦਰਦ, ਗਠ, ਦੌਰਾ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਪਾਨੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਵੇਗਾਘਾਤਾਤਿਵਾਹਨੈਃ । ਯਾਨਪਾਨਸਮੁਤ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਸੁੱਕੇ, ਭਾਰੀ ਖਾਣ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਣ, ਵਧੇਰੇ ਸਵਾਰੀ, ਵਧੇਰੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿਲ-ਚਲ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ । ਮੂਤ੍ਰਸੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋषਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ਬਹੂਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਮੂਤਰ, ਵੀਰਜ, ਬਵਾਸੀਰ, ਪਿਛਲੇ ਮੋਹਰੇ ਦੀ ਘਟਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਤਤਂ ਸਾਮਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵੈਃ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਬੋਧ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਥਾਗ੍ਨਿਹਾਨਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲਸ, ਭਾਰੀਪਣ ਅਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਿੱਟਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਜਾਗਣ ਕਾਰਨ ਠੰਢ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਪਚਨ ਅੱਗ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਣ੍ਡੂਰੂਕ੍ਸ਼ਾਤਿਨਾਸ਼ੇਨ ਤਦ੍ਵਿਧੋਪਸ਼ਮੇਨ ਚ । ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਖੁਜਲੀ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਇਲਾਜ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਲਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਵਾਤੋ ਬਹੁਭੇਦਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਵृਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਯੂ ਦੀ ਰੋਕ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੜਨ, ਪਿਆਸ, ਦਰਦ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਟੁਕੋष੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਿਦਾਹਸ਼ੀਤਕਾਮਤਾ । ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ੂਲਾਗ੍ਨਿਕਟ੍ਵਾਜ੍ਯਪਯਸੋऽਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਤਿੱਖੇ, ਗਰਮ, ਖੱਟੇ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸੜਨ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਢ, ਭਾਰੀਪਣ, ਦਰਦ, ਪਚਨ ਅੱਗ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਕੜਵਾਪਣ ਅਤੇ ਘੀ-ਦੁੱਧ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਰੂਕ੍ਸ਼ੋष੍ਣਕਾਮਤਾ ਚ ਕਫਾਵृਤੇ । ਕਫਾਵृਤੇऽਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧृਲ੍ਲਾਸੋ ਗੁਰੁਤਾਰੁਚਿਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਉਪਵਾਸ, ਮਿਹਨਤ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਭਾਰੀਪਣ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਵृਤੇ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿਸ੍ਤਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਜਾ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਭਵੇਤ੍ਸਰਾਗਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਨ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਲਾਲੀ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਦਾਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੋਥੋ ਮਾਂਸੇਨ ਕਠਿਨੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਪਿਟਿਕਾਸ੍ਤਥਾ । ਹਰ੍षਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਂਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ । ਚਲਲਗ੍ਰਨੋ ਮृਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਰੋਚਕਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੋਜ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਫੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੀੜਾ ਪੀਲੀਕਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਜ ਨਰਮ, ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਵ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤਃ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਆਚ੍ਛਾਦਿਤੇਤ੍ਯੁष੍ਣਸ਼ੀਤਲਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਨਾਵृਤੇ । ਮਜ੍ਜਾਵृਤੇ ਤੁ ਵਿषਮਂ ਜृਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇष੍ਟਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਆਢ੍ਹਵਾਤਾ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਛੂਹਣ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਢੱਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਮੱਜਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਤੇ ਅਣ-ਸਮਤਲ ਜੰਭਾਈ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਲਞ੍ਚ ਪਡ੍ਯਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵृਤੇ ਤੁ ਸ਼ੋਥੇ ਵੈ ਚਾਤਿਵੇਗੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਜ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਰੁਜਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਨਿਕृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਵृਤੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ-ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਜਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਛਿਦ੍ਰਾਵृਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੋऽਥ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰਿਕृਨ੍ਤ ਤਿ । ਪਤਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜ੍ਵਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਲਭਤੇ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਛੇਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਕृਤ੍ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਯੇਨ ਦੁष੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸृਜੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵृਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਰੋਣਿਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਪृष੍ਠਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਰ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਲੋਮੇ ਮਾਰੁਤੇ ਚੈਵ ਹृਦਯਂ ਪਰਿਪੀਡ੍ਯਤੇ । ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਰੁਜਾ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵृਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਜਲਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੁਜਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਦਾਹੋ ਵ੍ਯਾਨੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਕ੍ਰਮੋਂ ਗਚੇष੍ਟਾਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਹਵੇਦਨਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਦਰਦ, ਸੁਸਤ ਹੋਣਾ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਤੋੜ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤਕਲੀਫ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਨ ਊष੍ਮੋਪਹਤਿਃ ਸਸ੍ਵੇਦੋਪਰਤਿਃ ਸੁਤृਟ੍ । ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਪਾਨੇ ਤੁ ਮਲੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਸਮਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ ਤੇ ਜਲਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਜੋਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਾਪਨਞ੍ਚ ਤਥਾ ਚਾਨਾਹਮੇਹਨਮ੍ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਪ੍ਰਾਵृਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਨਾਦਃ ਸ੍ਨੋਤੋऽਵਰੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਰਜ ਦੀ ਵਾਧੂ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਕਫ਼ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼, ਘੁਰਘੁਰਾਹਟ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ष੍ਠੀਵਨਞ੍ਚੈਵ ਸਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਾਸਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਉਦਾਨੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਦਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾ ਪਾਨੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਞ੍ਚਾਗਤਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੰਗ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਕ ਮੋਟਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਨੇऽਤਿਕ੍ਰਿਯਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਅਪਾਨੇ ਸਕਲਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍? ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਸਮਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਹੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਮਯਂ ਵਿਦੁਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤ-ਰਕਤ ਰੋਗ ਨੂੰ ਬਾਈਂ (22) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਵਰਣਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਹृਲ੍ਲਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਭ ਨੂੰ ਵੀਸ (20) ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ, ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ, ਜੁਕਾਮ ਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹृਦ੍ਰੋਗੋ ਮੁਖਸ਼ੋषਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨਾਪਾਨ ਆਵृਤੇ । ਉਦਾਨੇਨਾਵृਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਭਵੇਦ੍ਧੈ ਬਲਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਪਾਨਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਦਾਨਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਣੇਨ ਵਿਭਜੇਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਭਿषਕ੍ । ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਤਾਨਾਂ ਵृਰ੍ਧਿਹਾਨਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਵੈਦ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਵਾਧਾ-ਘਟਾਈ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ।

ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਮਾਵਸਤਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣ੍ਯਪਿਤ੍ਵਨੇਕਧਾ । ਤਾਂਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਦਵਹਿਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਦਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਪਿੱਤ ਆਦਿਕ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਸਤ ਵੈਦ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।