ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਥੋऽਤਿਰੁਕ੍ਤੋਦਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸ਼ੈਃ ਸਮਂ ਨੈਤਿ ਕਣ੍ਡੁਕ੍ਲੇਦਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਜ, ਵਧੇਰੇ ਲਾਲੀ, ਚੁਭਣ, ਤੇ ਇਹ ਤੇਲੀਆ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਥੇਰਪੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਨਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਦਾਹਃ ਸਂਮੋਹਃ ਸ੍ਵਾਦੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤृषਾ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਂ ਰੁਗ੍ਰਾਵਃ ਸ਼ੋषਃ ਪਾਕੋ ਭृਸ਼ੋष੍ਮਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਕੜਵਾਪਣ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚਣਾ, ਨਸ਼ਾ, ਪਿਆਸ, ਛੂਹਣ ਨਾ ਸਹਿਣਾ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਪਕ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਫੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੁਰੁਤਾ ਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਸ਼ੀਤਤਾ । ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਮਨ੍ਦਾ ਚ ਰੁਗ੍ਦ੍ਬਨ੍ਦ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਞ੍ਚ ਸਂਕਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਕੜਨ, ਭਾਰੀਪਣ, ਨੀਂਦ, ਤੇਲਾਪਣ, ਠੰਡੀ, ਹੌਲੀ ਖੁਜਲੀ, ਮੰਦੀ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਦੋषਞ੍ਚ ਸਂਸਾਧ੍ਯਂ ਯਾਪ੍ਯਞ੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਦੋषਜਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਜਨ੍ਤ੍ਯਜੇਦਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜੇ ਇਕ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਕਤਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਮਙ੍ਗੇ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧਿषੁ ਮਾਰੁਤਃ । ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਾਰ੍ਯ ਵੇਦਨਾਭਿਰ੍ਹਰਤ੍ਯਸੂਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰਕਤ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਕੇ, ਦਰਦ ਨਾਲ ਜਿੰਦ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੌ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਾਚ੍ਚਾਪਲ੍ਯਲਙ੍ਘਨੈਃ । ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਭਿਘਾਤਾਚ੍ਚ ਵੇਗੋਦੀਰਣਚਾਰਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਸੁੱਕੇਪਣ, ਚਲਾਕੀ, ਵਧੇਰੇ ਉਛਲ-ਕੂਦ, ਜਿਆਦਾ ਖਾਣ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਿਲ-ਚਲ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਘਾਤਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ । ਪੀਨਸੋ ਦਾਹਤृਟ੍ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਸੜਨ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਣ੍ਠਰੋਧੋਮਲਭ੍ਰਂਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਪੀਨਸਾਨ੍ । ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਗਲਗਣ੍ਡਦੀਂਸ੍ਤਞ੍ਜਤ੍ਰੁਮੂਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ, ਰਸ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਨਾਹ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਗਲੇ, ਜਬੜੇ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਨੋऽਤਿਗਮਨਸ੍ਨਾਨਕ੍ਰੀਡਾਵਿषਯਚੋष੍ਟਿਤੈਃ । ਵਿਰੁਦ੍ਧਰੂਕ੍ਸ਼ਭੀਹਰ੍षਵਿषਾਦਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂषਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਿਆਨ ਵਾਯੂ ਵਧੇਰੇ ਚਲਣ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਖੇਡਣ, ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ, ਅਤੇ ਉਲਟ, ਸੁੱਕੇ, ਡਰਾਉਣੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ-ਭਰੇ ਜਾਂ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਸਾਹਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੋਕਚਿਤ੍ਤਪ੍ਲਵਜ੍ਵਰਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਾਦਿਨਿਸ੍ਤੋਦਰੋਮਹਰ੍षਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਪੁਰਸ਼ਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਬੁਖਾਰ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ, ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੰਝਲ, ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੁष੍ਠਂ ਵਿਸਰ੍ਪਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਾਦਨਮ੍ । ਸਮਾਨੋ ਵਿषਮਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ੀਤਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਭੋਜਨੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਫੈਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਅਣ-ਪਚੇ ਖਾਣ ਅਤੇ ਠੰਢੇ, ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰੋਤ੍ਯਕਾਲਸ਼ਯਨਜਾਗਰਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂषਿਤਃ । ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯਕृਤ੍ਕਾਮਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ਗਦਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਸੌਣ ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੇਟ ਦਾ ਦਰਦ, ਗਠ, ਦੌਰਾ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਪਾਨੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਵੇਗਾਘਾਤਾਤਿਵਾਹਨੈਃ । ਯਾਨਪਾਨਸਮੁਤ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਸੁੱਕੇ, ਭਾਰੀ ਖਾਣ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਣ, ਵਧੇਰੇ ਸਵਾਰੀ, ਵਧੇਰੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿਲ-ਚਲ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ । ਮੂਤ੍ਰਸੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋषਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ਬਹੂਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਮੂਤਰ, ਵੀਰਜ, ਬਵਾਸੀਰ, ਪਿਛਲੇ ਮੋਹਰੇ ਦੀ ਘਟਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਤਤਂ ਸਾਮਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵੈਃ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਬੋਧ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਥਾਗ੍ਨਿਹਾਨਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲਸ, ਭਾਰੀਪਣ ਅਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਿੱਟਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਜਾਗਣ ਕਾਰਨ ਠੰਢ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਪਚਨ ਅੱਗ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਣ੍ਡੂਰੂਕ੍ਸ਼ਾਤਿਨਾਸ਼ੇਨ ਤਦ੍ਵਿਧੋਪਸ਼ਮੇਨ ਚ । ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਖੁਜਲੀ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਇਲਾਜ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਲਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਵਾਤੋ ਬਹੁਭੇਦਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਵृਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਯੂ ਦੀ ਰੋਕ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੜਨ, ਪਿਆਸ, ਦਰਦ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਟੁਕੋष੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਿਦਾਹਸ਼ੀਤਕਾਮਤਾ । ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ੂਲਾਗ੍ਨਿਕਟ੍ਵਾਜ੍ਯਪਯਸੋऽਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਤਿੱਖੇ, ਗਰਮ, ਖੱਟੇ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸੜਨ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਢ, ਭਾਰੀਪਣ, ਦਰਦ, ਪਚਨ ਅੱਗ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਕੜਵਾਪਣ ਅਤੇ ਘੀ-ਦੁੱਧ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਰੂਕ੍ਸ਼ੋष੍ਣਕਾਮਤਾ ਚ ਕਫਾਵृਤੇ । ਕਫਾਵृਤੇऽਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧृਲ੍ਲਾਸੋ ਗੁਰੁਤਾਰੁਚਿਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਉਪਵਾਸ, ਮਿਹਨਤ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਭਾਰੀਪਣ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਵृਤੇ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿਸ੍ਤਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਜਾ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਭਵੇਤ੍ਸਰਾਗਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਨ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਲਾਲੀ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਦਾਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੋਥੋ ਮਾਂਸੇਨ ਕਠਿਨੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਪਿਟਿਕਾਸ੍ਤਥਾ । ਹਰ੍षਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਂਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ । ਚਲਲਗ੍ਰਨੋ ਮृਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਰੋਚਕਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੋਜ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਫੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੀੜਾ ਪੀਲੀਕਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਜ ਨਰਮ, ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਵ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤਃ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਆਚ੍ਛਾਦਿਤੇਤ੍ਯੁष੍ਣਸ਼ੀਤਲਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਨਾਵृਤੇ । ਮਜ੍ਜਾਵृਤੇ ਤੁ ਵਿषਮਂ ਜृਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇष੍ਟਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਹ ਆਢ੍ਹਵਾਤਾ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਛੂਹਣ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਢੱਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਮੱਜਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਤੇ ਅਣ-ਸਮਤਲ ਜੰਭਾਈ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਲਞ੍ਚ ਪਡ੍ਯਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵृਤੇ ਤੁ ਸ਼ੋਥੇ ਵੈ ਚਾਤਿਵੇਗੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਜ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਰੁਜਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਨਿਕृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਵृਤੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ-ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਜਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਛਿਦ੍ਰਾਵृਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੋऽਥ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰਿਕृਨ੍ਤ ਤਿ । ਪਤਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜ੍ਵਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਲਭਤੇ ਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਛੇਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਕृਤ੍ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਯੇਨ ਦੁष੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸृਜੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵृਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਰੋਣਿਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਪृष੍ਠਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਰ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਲੋਮੇ ਮਾਰੁਤੇ ਚੈਵ ਹृਦਯਂ ਪਰਿਪੀਡ੍ਯਤੇ । ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਰੁਜਾ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵृਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਜਲਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੁਜਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਦਾਹੋ ਵ੍ਯਾਨੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਕ੍ਰਮੋਂ ਗਚੇष੍ਟਾਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਹਵੇਦਨਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਦਰਦ, ਸੁਸਤ ਹੋਣਾ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਤੋੜ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤਕਲੀਫ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਨ ਊष੍ਮੋਪਹਤਿਃ ਸਸ੍ਵੇਦੋਪਰਤਿਃ ਸੁਤृਟ੍ । ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਪਾਨੇ ਤੁ ਮਲੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਸਮਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ ਤੇ ਜਲਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।