ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤੇਨ ਤਤ੍ । ਤਦਾਸ੍ਥਿ ਸ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੋਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲੇਨ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਕਠੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਡੀ ਤੇ ਪੱਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਰਾਣ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ । ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹ ਬਾਹ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਕਾਲੇ ਅੰਗ, ਕਠੋਰਤਾ, ਸੁਸਤਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਣ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸ਼ੋਥੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ । ਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍षਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍षਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਗੋਡੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁਕਸ਼ੀਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਗਿੱਦੜ ਦੇ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਪਾਦਵਿषਮਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਯਦਾ । ਵਾਤੇਨ ਗੁਲ੍ਫਮਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਯ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਗਟੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਤਕੰਟਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਭੌ ਕਣ੍ਠੇ ਵਾ ਮਾਰੁਤਾਰ੍ਦਿਤੇ । ਸਤਿਕ੍ਸ਼ੇਪਂ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਗृਧ੍ਰਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪੈਰ ਦੀ ਐੜੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ, ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਧਰਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹृष੍ਯੇਤੇ ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਤਾਂ ਚਾਪਿ ਸੁਪ੍ਤਕੌ । ਪਾਦਹਰ੍षਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਜਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਦਹਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਉਤਸ਼੍ਰੁਤਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸृਕ੍ਸਹਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਵਿਸ਼ੇषਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜਲਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੀਰੁਵਾਚ । ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਕ੍ਰੋਧਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਾਤਰਕਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਗੁੱਸੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ । ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਸੁਖਿਨਾਂ ਚਾਪਿ ਕੁਪ੍ਯਤੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਚੁਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਮੋਟੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਘਾਤਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਨृਣਾਮਸृਜਿ ਦੂषਿਤੇ । ਵਾਤਲੈਃ ਸ਼ੀਤਲੈਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵृਦ੍ਧਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਗੰਦਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਜਾਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੂਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਤਾਦृਸ਼ੈਵਾਸृਜਾ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਦੈਵ ਪ੍ਰਦੂषਯੇਤ੍ । ਤਥਾ ਵਾਤੋ ਗੁਦੇ ਪੀਡਾਂ ਬਲਾਸਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਖੂਨ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਜਾਂ ਵਾਤਰਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਜਨਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਧਾਵਤਿ । ਵਿਸ਼ੇषਾਦ੍ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਕੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਭਾਰੀਪਣ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਭਵਿष੍ਯਤਃ ਕੁष੍ਠਸਮਂ ਤਥਾ ਸਾਮ੍ਬੁਦਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ । ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿषੁ ॥ ੧,੧੬੭.

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੁਸ਼ਟ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਬੁਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੋਡਿਆਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ, رانਾਂ, ਕਮਰ, ਮੋਢਿਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਗੌਰਵਸੁਪ੍ਤਤਾਃ । ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੁਹੁਰਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੬੭.

ਖੁਜਲੀ, ਫੜਕਣ, ਚੁਭਣ, ਦਰਦ, ਭਾਰੀਪਣ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ । ਆਖੋਰਿਵ ਵਿਲਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਬਿਧਾਵਤਿ ॥ ੧,੧੬੭.

ਕਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਜਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਮਤ੍ਤਾਨਂ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ । ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਭਿਦ੍ਰਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਟ੍ਯਾਦਿਸਂਯਤਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਵਕ੍ਤਾਮ੍ਰਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਾਃ । ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਪਾਕਃ ਸ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ ॥ ੧,੧੬੭.

ਕਮਰ ਆਦਿ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ, ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੋਜ, ਗੰਢ ਅਤੇ ਪਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮੱਜੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਚਰਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕੀਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚ ਵੇਗਵਾਨ੍ । ਕਰੋਤਿ ਖਞ੍ਜਂ ਪਙ੍ਗੁਂ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਕੱਟਣ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਚੀਕ-ਚੀਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਲੰਗੜਾਪਣ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਧਿਕੇऽਧਿਕਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ । ਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਕृष੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾਵृਦ੍ਧਿਹਾਨਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਫੜਕਣ, ਟੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਸੋਜ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਣ, ਕਾਲਾਪਣ, ਅਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਵਧਣਾ ਜਾਂ ਘਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਮਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸਂਕੋਚੋਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋ ਤਿਰੁਕ੍ । ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇषਾਨੁਪਸ਼ਯੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਵੇਪਥੁਸੁਪ੍ਤਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਸਿਕੁੜਨ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜਨ, ਵਕਰਾਪਣ, ਠੰਡੀ ਤੋਂ ਨਫਰਤ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਆਰਾਮ, ਜਕੜਨ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਥੋऽਤਿਰੁਕ੍ਤੋਦਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸ਼ੈਃ ਸਮਂ ਨੈਤਿ ਕਣ੍ਡੁਕ੍ਲੇਦਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਜ, ਵਧੇਰੇ ਲਾਲੀ, ਚੁਭਣ, ਤੇ ਇਹ ਤੇਲੀਆ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਥੇਰਪੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਨਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਦਾਹਃ ਸਂਮੋਹਃ ਸ੍ਵਾਦੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤृषਾ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਂ ਰੁਗ੍ਰਾਵਃ ਸ਼ੋषਃ ਪਾਕੋ ਭृਸ਼ੋष੍ਮਤਾ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਕੜਵਾਪਣ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚਣਾ, ਨਸ਼ਾ, ਪਿਆਸ, ਛੂਹਣ ਨਾ ਸਹਿਣਾ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਪਕ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਫੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੁਰੁਤਾ ਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਸ਼ੀਤਤਾ । ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਮਨ੍ਦਾ ਚ ਰੁਗ੍ਦ੍ਬਨ੍ਦ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਞ੍ਚ ਸਂਕਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਕੜਨ, ਭਾਰੀਪਣ, ਨੀਂਦ, ਤੇਲਾਪਣ, ਠੰਡੀ, ਹੌਲੀ ਖੁਜਲੀ, ਮੰਦੀ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਦੋषਞ੍ਚ ਸਂਸਾਧ੍ਯਂ ਯਾਪ੍ਯਞ੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਦੋषਜਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਜਨ੍ਤ੍ਯਜੇਦਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜੇ ਇਕ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਕਤਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਮਙ੍ਗੇ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧਿषੁ ਮਾਰੁਤਃ । ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਾਰ੍ਯ ਵੇਦਨਾਭਿਰ੍ਹਰਤ੍ਯਸੂਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰਕਤ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਕੇ, ਦਰਦ ਨਾਲ ਜਿੰਦ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੌ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਾਚ੍ਚਾਪਲ੍ਯਲਙ੍ਘਨੈਃ । ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਭਿਘਾਤਾਚ੍ਚ ਵੇਗੋਦੀਰਣਚਾਰਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਸੁੱਕੇਪਣ, ਚਲਾਕੀ, ਵਧੇਰੇ ਉਛਲ-ਕੂਦ, ਜਿਆਦਾ ਖਾਣ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਿਲ-ਚਲ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਘਾਤਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ । ਪੀਨਸੋ ਦਾਹਤृਟ੍ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਸੜਨ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਣ੍ਠਰੋਧੋਮਲਭ੍ਰਂਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਪੀਨਸਾਨ੍ । ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਗਲਗਣ੍ਡਦੀਂਸ੍ਤਞ੍ਜਤ੍ਰੁਮੂਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ, ਰਸ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਨਾਹ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਗਲੇ, ਜਬੜੇ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਨੋऽਤਿਗਮਨਸ੍ਨਾਨਕ੍ਰੀਡਾਵਿषਯਚੋष੍ਟਿਤੈਃ । ਵਿਰੁਦ੍ਧਰੂਕ੍ਸ਼ਭੀਹਰ੍षਵਿषਾਦਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂषਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਿਆਨ ਵਾਯੂ ਵਧੇਰੇ ਚਲਣ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਖੇਡਣ, ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ, ਅਤੇ ਉਲਟ, ਸੁੱਕੇ, ਡਰਾਉਣੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ-ਭਰੇ ਜਾਂ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।