ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਕ੍ਸ਼ਮਨ੍ਯਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸ਼ਾਘਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਯਸ੍ਯਾਰ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਚੇਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜੇ ਇਕ ਪੱਖੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਖੀ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਅਸਰਹੀਣ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਤਾਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇ ਕਕ੍ਸ਼ਰੁਜਾਂ ਵਿਦੁਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਧਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇऽਨਿਲੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਕਈ ਲੋਕ ਇਕ ਅੰਗ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਦੇ ਨੀਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਜਾਮ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਕृਤਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸृष੍ਟੋ ਵਿਵृਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਯਹੇਤੁਕਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪੱਖੀ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਘਟਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਆਮਬਦ੍ਧਾਯਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਅਸਾਧ੍ਯ ਏਵ ਸਰ੍ਵੋ ਹਿ ਭਵੇਦ੍ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਆਮ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਨਲੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੰਡਾਪਤਾਨਕਾ ਨਾਮਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਾਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਂਸਮੂਲੋਤ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ਸਂਕੁਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਗਃ । ਬਹਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤਹਰਂ ਜਨਯਤ੍ਯੇਵ ਬਾਹੁਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮੋਢੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਪਸਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਂਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਃ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪृष੍ਠਤਃ । ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਕਰੀ ਵਿਪੂਚੀ ਵੇਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਤਲ ਤੇ ਬਾਂਹ ਦੇ ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤਬ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਪੂਚੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸ਼ੈਪੇਦ੍ਯਦਾ । ਤਦਾ ਖਞ੍ਜੋ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲੰਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਮ੍ਪਤੇ ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਗੜਾ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਯਖੰਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਦੀ ਢੀਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਦ੍ਰਵਸਂਸੁष੍ਕਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸੇਵਿਤੈਃ । ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤਥਾਯਾਸਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਠੰਡਾ, ਗਰਮ, ਤਰਲ, ਸੁੱਕਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਖਾਣਾ, ਚਾਹੇ ਪਚਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਉਤਸ਼੍ਰੁਤਤਾ, ਚਿੱਟਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ—

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਭੇਦਃ ਸਮਯੇ ਪਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸਂਚਿਤਮ੍ । ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਂ ਦੋषਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤੇਨ ਤਤ੍ । ਤਦਾਸ੍ਥਿ ਸ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੋਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲੇਨ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਕਠੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਡੀ ਤੇ ਪੱਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਰਾਣ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ । ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹ ਬਾਹ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਕਾਲੇ ਅੰਗ, ਕਠੋਰਤਾ, ਸੁਸਤਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਣ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸ਼ੋਥੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ । ਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍षਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍षਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਗੋਡੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁਕਸ਼ੀਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਗਿੱਦੜ ਦੇ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਪਾਦਵਿषਮਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਯਦਾ । ਵਾਤੇਨ ਗੁਲ੍ਫਮਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਯ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਗਟੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਤਕੰਟਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਭੌ ਕਣ੍ਠੇ ਵਾ ਮਾਰੁਤਾਰ੍ਦਿਤੇ । ਸਤਿਕ੍ਸ਼ੇਪਂ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਗृਧ੍ਰਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪੈਰ ਦੀ ਐੜੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ, ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਧਰਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹृष੍ਯੇਤੇ ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਤਾਂ ਚਾਪਿ ਸੁਪ੍ਤਕੌ । ਪਾਦਹਰ੍षਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਜਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਦਹਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਉਤਸ਼੍ਰੁਤਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸृਕ੍ਸਹਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਵਿਸ਼ੇषਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜਲਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੀਰੁਵਾਚ । ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਕ੍ਰੋਧਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਾਤਰਕਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਗੁੱਸੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ । ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਸੁਖਿਨਾਂ ਚਾਪਿ ਕੁਪ੍ਯਤੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਚੁਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਮੋਟੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਘਾਤਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਨृਣਾਮਸृਜਿ ਦੂषਿਤੇ । ਵਾਤਲੈਃ ਸ਼ੀਤਲੈਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵृਦ੍ਧਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਗੰਦਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਜਾਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੂਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਤਾਦृਸ਼ੈਵਾਸृਜਾ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਦੈਵ ਪ੍ਰਦੂषਯੇਤ੍ । ਤਥਾ ਵਾਤੋ ਗੁਦੇ ਪੀਡਾਂ ਬਲਾਸਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਖੂਨ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਜਾਂ ਵਾਤਰਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਜਨਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਧਾਵਤਿ । ਵਿਸ਼ੇषਾਦ੍ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਕੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਭਾਰੀਪਣ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਭਵਿष੍ਯਤਃ ਕੁष੍ਠਸਮਂ ਤਥਾ ਸਾਮ੍ਬੁਦਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ । ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿषੁ ॥ ੧,੧੬੭.

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੁਸ਼ਟ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਬੁਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੋਡਿਆਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ, رانਾਂ, ਕਮਰ, ਮੋਢਿਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਗੌਰਵਸੁਪ੍ਤਤਾਃ । ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੁਹੁਰਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੬੭.

ਖੁਜਲੀ, ਫੜਕਣ, ਚੁਭਣ, ਦਰਦ, ਭਾਰੀਪਣ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ । ਆਖੋਰਿਵ ਵਿਲਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਬਿਧਾਵਤਿ ॥ ੧,੧੬੭.

ਕਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਜਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਮਤ੍ਤਾਨਂ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ । ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਭਿਦ੍ਰਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਟ੍ਯਾਦਿਸਂਯਤਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਵਕ੍ਤਾਮ੍ਰਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਾਃ । ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਪਾਕਃ ਸ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ ॥ ੧,੧੬੭.

ਕਮਰ ਆਦਿ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ, ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੋਜ, ਗੰਢ ਅਤੇ ਪਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮੱਜੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਚਰਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕੀਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚ ਵੇਗਵਾਨ੍ । ਕਰੋਤਿ ਖਞ੍ਜਂ ਪਙ੍ਗੁਂ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਕੱਟਣ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਚੀਕ-ਚੀਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਲੰਗੜਾਪਣ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਧਿਕੇऽਧਿਕਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ । ਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਕृष੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾਵृਦ੍ਧਿਹਾਨਯਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਫੜਕਣ, ਟੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਸੋਜ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਣ, ਕਾਲਾਪਣ, ਅਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਵਧਣਾ ਜਾਂ ਘਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।