ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਾਤ੍ਰਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਾਕ੍ਸ਼ੇਪਣੇਨ ਤਤ੍ । ਜਿਹ੍ਵਾਵਿਲੇਖਨਾਦੁष੍ਣਭਕ੍ਸ਼ਣਾਦਤਿਮਾਨਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜੀਭ ਚੱਟਣ, ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ।

ਕੁਪਿਤੋ ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਹਨੁਮ੍ । ਕਰੋਤਿ ਵਿਵृਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਹਵਾ ਜਬੜੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਖਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਨਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਭਾषਣਮ੍ । ਵਾਗ੍ਵਾਦਿਨੀ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇऽਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਬੜੀ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਬਾਉਣਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਹਵਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਭ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇष੍ਵਨੀਸ਼ਤਾ । ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਾਰਹਰਣਾਦਤਿਹਾਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾषਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਭ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਚੁੱਕਣ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੱਸਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿषਮਾਦੁਪਧਾਨਾਚ੍ਚ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਚ ਚਰ੍ਵਣਾਤ੍ । ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤੂਲੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅਣਸੁੱਤੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਵਰਤਣ ਜਾਂ ਸਖਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਹਵਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਹ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ਹਸਿਤਮੀਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਮृਦ੍ਵੀਂ ਵਾਕ੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਟੇਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਹੱਸਣਾ ਤੇ ਤੱਕਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਨ੍ਤਚਾਲਂ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਹਾਨੀਕ੍ਸ਼ਿਤਗ੍ਰਹੌ । ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਿਧ੍ਵਂਸਸ੍ਤ੍ਰਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਖੜ-ਖੜ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਝ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਦਿਲ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਡਰ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿष੍ਠੀਵਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋਦਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਯਾਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਨਿਮੀਲਨਮ੍ । ਜਤ੍ਰੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਧਰੋऽਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਲ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮਾਹੁਰਰ੍ਦਿਤਂ ਕੇਚਿਦੇਕਾਙ੍ਗਮਥ ਚਾਪਰੇ । ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚ ਸ਼ਿਰਾਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਧਰਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ? ॥ ੧,੧੬੬.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਮੰਦ ਹੋਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਦਾ ਮੰਦ ਹੋਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਨਸਾਂ, ਲਹੂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਃ ਸਵੇਦਨਃ ਕृष੍ਣਃ ਸੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰੋਗ੍ਰਹਃ । ਤਨੁਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਯੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖੁਰਦਰਾ, ਦਰਦਨਾਕ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਹਵਾ, ਪੱਟੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸਭ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਕ੍ਸ਼ਮਨ੍ਯਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸ਼ਾਘਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਯਸ੍ਯਾਰ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਚੇਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜੇ ਇਕ ਪੱਖੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਖੀ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਅਸਰਹੀਣ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਤਾਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇ ਕਕ੍ਸ਼ਰੁਜਾਂ ਵਿਦੁਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਧਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇऽਨਿਲੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਕਈ ਲੋਕ ਇਕ ਅੰਗ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਦੇ ਨੀਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਜਾਮ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਕृਤਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸृष੍ਟੋ ਵਿਵृਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਯਹੇਤੁਕਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪੱਖੀ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਘਟਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਆਮਬਦ੍ਧਾਯਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਅਸਾਧ੍ਯ ਏਵ ਸਰ੍ਵੋ ਹਿ ਭਵੇਦ੍ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਆਮ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਨਲੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੰਡਾਪਤਾਨਕਾ ਨਾਮਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਾਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਂਸਮੂਲੋਤ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ਸਂਕੁਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਗਃ । ਬਹਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤਹਰਂ ਜਨਯਤ੍ਯੇਵ ਬਾਹੁਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮੋਢੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਪਸਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਂਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਃ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪृष੍ਠਤਃ । ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਕਰੀ ਵਿਪੂਚੀ ਵੇਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਤਲ ਤੇ ਬਾਂਹ ਦੇ ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤਬ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਪੂਚੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸ਼ੈਪੇਦ੍ਯਦਾ । ਤਦਾ ਖਞ੍ਜੋ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲੰਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਮ੍ਪਤੇ ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਗੜਾ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਯਖੰਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਦੀ ਢੀਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਦ੍ਰਵਸਂਸੁष੍ਕਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸੇਵਿਤੈਃ । ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤਥਾਯਾਸਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਠੰਡਾ, ਗਰਮ, ਤਰਲ, ਸੁੱਕਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਖਾਣਾ, ਚਾਹੇ ਪਚਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਉਤਸ਼੍ਰੁਤਤਾ, ਚਿੱਟਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ—

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਭੇਦਃ ਸਮਯੇ ਪਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸਂਚਿਤਮ੍ । ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਂ ਦੋषਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤੇਨ ਤਤ੍ । ਤਦਾਸ੍ਥਿ ਸ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੋਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲੇਨ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਕਠੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਡੀ ਤੇ ਪੱਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਰਾਣ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ । ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹ ਬਾਹ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਕਾਲੇ ਅੰਗ, ਕਠੋਰਤਾ, ਸੁਸਤਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਣ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸ਼ੋਥੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ । ਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍षਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਕ੍ਰੋष੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍षਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਗੋਡੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁਕਸ਼ੀਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਗਿੱਦੜ ਦੇ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਪਾਦਵਿषਮਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਯਦਾ । ਵਾਤੇਨ ਗੁਲ੍ਫਮਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਯ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਗਟੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਤਕੰਟਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਭੌ ਕਣ੍ਠੇ ਵਾ ਮਾਰੁਤਾਰ੍ਦਿਤੇ । ਸਤਿਕ੍ਸ਼ੇਪਂ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਗृਧ੍ਰਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪੈਰ ਦੀ ਐੜੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ, ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਧਰਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹृष੍ਯੇਤੇ ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਤਾਂ ਚਾਪਿ ਸੁਪ੍ਤਕੌ । ਪਾਦਹਰ੍षਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਜਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਦਹਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਉਤਸ਼੍ਰੁਤਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸृਕ੍ਸਹਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਵਿਸ਼ੇषਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜਲਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੀਰੁਵਾਚ । ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਕ੍ਰੋਧਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਾਤਰਕਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਗੁੱਸੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ । ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਸੁਖਿਨਾਂ ਚਾਪਿ ਕੁਪ੍ਯਤੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੭.

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਚੁਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਮੋਟੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।