ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਰਜੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਦਾ ਪੁਨਃ । ਤਦਾਵष੍ਟਭ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਪਰ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਪਰਿਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਹਨੁਂ ਵਾ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਮਯਤ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਂ ਚਾਪਿ ਨਿਮੀਲਨ੍ਨਯਨਦ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਇधर-ਉਧਰ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਬੜੀ ਵਕਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃ ਸਂਗਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ । ਸ ਏਵ ਵਾਮਨਾਸਾਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮਰੁਤਾ ਹृਦਿ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਹਵਾ ਨੱਕ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚ ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਾਨ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਭਿਘਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਅਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ, ਜ਼ਖਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਇਲਾਜਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਤਨੁਰ੍ਯਦਾ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਕਲਂ ਦੇਹਂ ਯਤ੍ਰ ਚਾਯਾਮ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਸਖਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਹਵਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗੁਆ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨ੍ਤੁਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵੇਗਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ । ਕਰੋਤਿ ਜृਮ੍ਭਾਂ ਸਦਨਂ ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ ਹਤੋਦ੍ਯਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਘਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੰਦ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਪਰਾਲਾ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਂ ਬਾਹ੍ਯਾਂ ਹਨੁਪृष੍ਠਸਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍ । ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਿਰਾਯਾਮਂ ਪृष੍ਠਤੋ ਹृਦਯੇ ਸ਼ਿਰਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲੀ ਪੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਬੜੀ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਠ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਰਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਵਾ ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਤਦਾ । ਦਨ੍ਤੇष੍ਵਾਸ੍ਯੇ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਹ੍ਯਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਛਾਤੀ ਉੱਪਰ ਉਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੋਢਾ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਬ੍ਰਵਤੇ ਵਾਤਰੋਗਿਣਮ੍ । ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਸृਜਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਸਮੀਰਸਮੀਰਣਾਃ? ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ, ਜਬੜੀ ਦੀ ਸਖਤੀ, ਇਹ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਵਾ ਵਿਦਰ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਨੋਰ੍ਦੇषਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਮ੍ । ਤਿष੍ਠਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਃ ਸੁਵਰ੍ਧਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਤ੍ਰਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਾਕ੍ਸ਼ੇਪਣੇਨ ਤਤ੍ । ਜਿਹ੍ਵਾਵਿਲੇਖਨਾਦੁष੍ਣਭਕ੍ਸ਼ਣਾਦਤਿਮਾਨਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜੀਭ ਚੱਟਣ, ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ।

ਕੁਪਿਤੋ ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਹਨੁਮ੍ । ਕਰੋਤਿ ਵਿਵृਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਹਵਾ ਜਬੜੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਖਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਨਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਭਾषਣਮ੍ । ਵਾਗ੍ਵਾਦਿਨੀ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇऽਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਬੜੀ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਬਾਉਣਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਹਵਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਭ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇष੍ਵਨੀਸ਼ਤਾ । ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਾਰਹਰਣਾਦਤਿਹਾਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾषਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਭ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਚੁੱਕਣ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੱਸਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿषਮਾਦੁਪਧਾਨਾਚ੍ਚ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਚ ਚਰ੍ਵਣਾਤ੍ । ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤੂਲੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅਣਸੁੱਤੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਵਰਤਣ ਜਾਂ ਸਖਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਹਵਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਹ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ਹਸਿਤਮੀਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਮृਦ੍ਵੀਂ ਵਾਕ੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਟੇਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਹੱਸਣਾ ਤੇ ਤੱਕਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਨ੍ਤਚਾਲਂ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਹਾਨੀਕ੍ਸ਼ਿਤਗ੍ਰਹੌ । ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਿਧ੍ਵਂਸਸ੍ਤ੍ਰਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਖੜ-ਖੜ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਝ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਦਿਲ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਡਰ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿष੍ਠੀਵਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋਦਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਯਾਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਨਿਮੀਲਨਮ੍ । ਜਤ੍ਰੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਧਰੋऽਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਲ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮਾਹੁਰਰ੍ਦਿਤਂ ਕੇਚਿਦੇਕਾਙ੍ਗਮਥ ਚਾਪਰੇ । ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚ ਸ਼ਿਰਾਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਧਰਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ? ॥ ੧,੧੬੬.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਮੰਦ ਹੋਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਦਾ ਮੰਦ ਹੋਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਨਸਾਂ, ਲਹੂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਃ ਸਵੇਦਨਃ ਕृष੍ਣਃ ਸੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰੋਗ੍ਰਹਃ । ਤਨੁਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਯੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖੁਰਦਰਾ, ਦਰਦਨਾਕ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਹਵਾ, ਪੱਟੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸਭ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਕ੍ਸ਼ਮਨ੍ਯਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸ਼ਾਘਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਯਸ੍ਯਾਰ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਚੇਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜੇ ਇਕ ਪੱਖੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਖੀ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਅਸਰਹੀਣ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਤਾਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇ ਕਕ੍ਸ਼ਰੁਜਾਂ ਵਿਦੁਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਧਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇऽਨਿਲੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਕਈ ਲੋਕ ਇਕ ਅੰਗ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਦੇ ਨੀਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਜਾਮ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਕृਤਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸृष੍ਟੋ ਵਿਵृਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਯਹੇਤੁਕਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪੱਖੀ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਘਟਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਆਮਬਦ੍ਧਾਯਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਅਸਾਧ੍ਯ ਏਵ ਸਰ੍ਵੋ ਹਿ ਭਵੇਦ੍ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਆਮ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਨਲੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੰਡਾਪਤਾਨਕਾ ਨਾਮਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਾਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਂਸਮੂਲੋਤ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ਸਂਕੁਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਗਃ । ਬਹਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤਹਰਂ ਜਨਯਤ੍ਯੇਵ ਬਾਹੁਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮੋਢੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਪਸਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਂਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਃ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪृष੍ਠਤਃ । ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਕਰੀ ਵਿਪੂਚੀ ਵੇਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਤਲ ਤੇ ਬਾਂਹ ਦੇ ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਕਰਤਬ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਪੂਚੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸ਼ੈਪੇਦ੍ਯਦਾ । ਤਦਾ ਖਞ੍ਜੋ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲੰਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਮ੍ਪਤੇ ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਗੜਾ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਯਖੰਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਦੀ ਢੀਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਦ੍ਰਵਸਂਸੁष੍ਕਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸੇਵਿਤੈਃ । ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤਥਾਯਾਸਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਠੰਡਾ, ਗਰਮ, ਤਰਲ, ਸੁੱਕਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਖਾਣਾ, ਚਾਹੇ ਪਚਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਉਤਸ਼੍ਰੁਤਤਾ, ਚਿੱਟਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ—