ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦੋषਪੂਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਵਿਵਰਂ ਤਤਃ । ਤਵ ਵਾਯੁਃ ਸਕृਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਲਾਨਾਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਨਲੀਆਂ ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹਵਾ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੜਕ ਕੇ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਚੁਭਣ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮਲਰੋਧਂ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਦृष੍ਟਿਪृष੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਮ੍ । ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਪੁਨਃ ਕਾਯੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨਨ੍ਯਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਅੱਖਾਂ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਦੀ ਜਕੜ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਠਨ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਵਮਥੁਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਿषੂਚਿਕਾਃ । ਕਣ੍ਡੂਪਰੋਧਘਰ੍ਮਾਦਿਵ੍ਯਾਧੀਨੂਰ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਨਾਭਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅੰਨ-ਨਾਲੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਲਟੀ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਵਿਸੂਚਿਕਾ; ਰੁਕਾਵਟ, ਖੁਜਲੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਾਧਾਂ ਚ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਫੋਟਨਰੂਕ੍ਸ਼ਤਾਮ੍ । ਚਕ੍ਰੇਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਸ਼੍ਵਾਸਗਰਾਮਯਵਿਵਰ੍ਣਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਕੰਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ, ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਫੋੜੇ ਤੇ ਰੁੱਖਾਪਣ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਮਰੁਚਿਂ ਕृਸ਼ਤਾਂ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਚਰ੍ਮਾਦਾਵੁਪਕਰ੍ਕਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ; ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਖਤ ਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਨ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਣ੍ਡਮੁष੍ਟਿਹਤਂ ਯਥਾ । ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਃ ਸਕ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਤੀਵ੍ਰਞ੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਠੀ ਜਾਂ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਧ ਕੇ, ਸਖਤ ਦਰਦ ਤੇ ਸਖਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਜ੍ਜਸ੍ਥੋऽਸ੍ਥਿषੁ ਚਾਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਯਤ੍ਤਦਾ ਰੁਜਾਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਸਰ੍ਗਾਨ੍ਵਿਕृਤਿਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਧਾਰਣ ਸ੍ਰਾਵ ਜਾਂ ਵਿਘੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਰਿਕ੍ਤਾਤਾ । ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਕृਚ੍ਛ੍ਰਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗਰਭ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਲਪੂਰ੍ਣਦृਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ੋषਂ ਸਨ੍ਧਿਗਤੋऽਨਿਲਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਛੂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ, ਵਿੱਛੜਣ, ਫੜਕਣ ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਕ੍ਸ਼ੇਪਣਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਨ੍ਧਿਭਞ੍ਜਨਕਮ੍ਪਨਮ੍ । ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋऽਭ੍ਯੇਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਤਦਾਙ੍ਗਮਾਕ੍ਸ਼ਿਪਤ੍ਯੇष ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਕ੍ਸ਼ੇਪਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਜਕੜ, ਝਟਕਾ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਕੰਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਮਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਰਜੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਦਾ ਪੁਨਃ । ਤਦਾਵष੍ਟਭ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਪਰ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਪਰਿਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਹਨੁਂ ਵਾ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਮਯਤ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਂ ਚਾਪਿ ਨਿਮੀਲਨ੍ਨਯਨਦ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਇधर-ਉਧਰ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਬੜੀ ਵਕਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃ ਸਂਗਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ । ਸ ਏਵ ਵਾਮਨਾਸਾਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮਰੁਤਾ ਹृਦਿ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਹਵਾ ਨੱਕ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚ ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਾਨ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਭਿਘਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਅਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ, ਜ਼ਖਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਇਲਾਜਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਤਨੁਰ੍ਯਦਾ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਕਲਂ ਦੇਹਂ ਯਤ੍ਰ ਚਾਯਾਮ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਸਖਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਹਵਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗੁਆ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨ੍ਤੁਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵੇਗਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ । ਕਰੋਤਿ ਜृਮ੍ਭਾਂ ਸਦਨਂ ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ ਹਤੋਦ੍ਯਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਘਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੰਦ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਪਰਾਲਾ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਂ ਬਾਹ੍ਯਾਂ ਹਨੁਪृष੍ਠਸਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍ । ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਿਰਾਯਾਮਂ ਪृष੍ਠਤੋ ਹृਦਯੇ ਸ਼ਿਰਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲੀ ਪੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਬੜੀ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਠ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਰਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਵਾ ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਤਦਾ । ਦਨ੍ਤੇष੍ਵਾਸ੍ਯੇ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਹ੍ਯਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਛਾਤੀ ਉੱਪਰ ਉਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੋਢਾ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਬ੍ਰਵਤੇ ਵਾਤਰੋਗਿਣਮ੍ । ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਸृਜਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਸਮੀਰਸਮੀਰਣਾਃ? ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ, ਜਬੜੀ ਦੀ ਸਖਤੀ, ਇਹ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਵਾ ਵਿਦਰ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਨੋਰ੍ਦੇषਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਮ੍ । ਤਿष੍ਠਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਃ ਸੁਵਰ੍ਧਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਤ੍ਰਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਾਕ੍ਸ਼ੇਪਣੇਨ ਤਤ੍ । ਜਿਹ੍ਵਾਵਿਲੇਖਨਾਦੁष੍ਣਭਕ੍ਸ਼ਣਾਦਤਿਮਾਨਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜੀਭ ਚੱਟਣ, ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ।

ਕੁਪਿਤੋ ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਹਨੁਮ੍ । ਕਰੋਤਿ ਵਿਵृਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਹਵਾ ਜਬੜੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਖਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਨਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਭਾषਣਮ੍ । ਵਾਗ੍ਵਾਦਿਨੀ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇऽਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਬੜੀ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਬਾਉਣਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਹਵਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਭ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇष੍ਵਨੀਸ਼ਤਾ । ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਾਰਹਰਣਾਦਤਿਹਾਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾषਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਭ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਚੁੱਕਣ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੱਸਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿषਮਾਦੁਪਧਾਨਾਚ੍ਚ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਚ ਚਰ੍ਵਣਾਤ੍ । ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤੂਲੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅਣਸੁੱਤੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਵਰਤਣ ਜਾਂ ਸਖਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਹਵਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਹ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ਹਸਿਤਮੀਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਮृਦ੍ਵੀਂ ਵਾਕ੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਟੇਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਹੱਸਣਾ ਤੇ ਤੱਕਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਨ੍ਤਚਾਲਂ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਹਾਨੀਕ੍ਸ਼ਿਤਗ੍ਰਹੌ । ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਿਧ੍ਵਂਸਸ੍ਤ੍ਰਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੬.

ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਖੜ-ਖੜ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਝ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਦਿਲ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਡਰ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿष੍ਠੀਵਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋਦਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਯਾਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਨਿਮੀਲਨਮ੍ । ਜਤ੍ਰੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਧਰੋऽਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਲ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮਾਹੁਰਰ੍ਦਿਤਂ ਕੇਚਿਦੇਕਾਙ੍ਗਮਥ ਚਾਪਰੇ । ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚ ਸ਼ਿਰਾਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਧਰਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ? ॥ ੧,੧੬੬.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਮੰਦ ਹੋਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਦਾ ਮੰਦ ਹੋਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਨਸਾਂ, ਲਹੂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।