ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਪੁਰੀषੋਤ੍ਥਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇऽਥੋਵਿਸਰ੍ਪਿਣਃ । ਵृਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭਵੇਯੁਸ਼੍ਚ ਤੇ ਯਦਾਮਾਸ਼ਯੋਨ੍ਮੁਖਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਵੱਡੇ ਆਂਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕੀੜੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਨਦਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਰਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਮਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਃ । ਪृਥੁਵृਤ੍ਤਤਨੁਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਪੀਤਸਿਤਾਸਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਫਿਰ ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ ਬਦਬੂ, ਹੰਫਣਾ ਤੇ ਮਲ ਦੀ ਵਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੋਟੇ, ਗੋਲ, ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਸਿਆਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਪਞ੍ਚਨਾਮ੍ਨਾ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕਕੇਰੁਕਮਕੇਰੁਕਾਃ । ਸੌਸੁਰਾਦਾਃ ਸਸ਼ੂਲਾਖ੍ਯਾ ਲੇਲਿਹਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ ੧,੧੬੫.

ਇਹ ਕੀੜੇ ਪੰਜ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਕੇਰੁਕ, ਮਕੇਰੁਕ, ਸਉਸੁਰ, ਸਸ਼ੂਲ ਤੇ ਲੇਲਿਹਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਙ੍ਭੇਦਸ਼ੂਲਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਪਾਰੁष੍ਯਪਾਣ੍ਡੁਤਾਃ । ਰੋਮਹਰ੍षਾਗ੍ਨਿਸਦਨਂ ਗੁਦਕਣ੍ਡੂਂਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਛੜ ਜਾਣਾ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਕੜ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਰੁੱਖਾ ਪਣ, ਪੀਲਾਪਣ; ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ, ਮਲਦਵਾਰ ਦੀ ਖੁਜਲੀ, ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਮਲ ਦਾ ਰਸਤਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੬ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸਰ੍ਵਥਾਨਰ੍ਥਕਥਨੇ ਵਿਘ੍ਨ ਏਵ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਇਹ ਸੁਣ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਦृष੍ਟਦੁष੍ਟਪਵਨਸ਼ਰੀਰਮਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅਦਿੱਖ, ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਭ ਦਾ ਜੀਵ, ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਧਾਤਾ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਂਹਰ੍ਤਾ ਮृਤ੍ਯੁਰਨ੍ਤਕਃ । ਤਦ੍ਵਦੁਕ੍ਤਂ ਚ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਤਿਤਵ੍ਯਮਤਃ ਸਦਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹੀ ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤੇ ਦੋषਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਕृਤਵੈਕृਤਮ੍ । ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਤੋ ਦੋषਭੇਦਾਨਾਮਵਧਾਰ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵੀਰੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ਼੍ਚੇਹ ਵੈਕृਤਃ । ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿਭਾਗੇਨ ਸਨਿਦਾਨਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਹਰ ਇੱਕ, ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਕਰਤਾ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਲੱਛਣ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤੁਕ੍ਸ਼ਯਕਰੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਾਤਿਨਿषੇਵ੍ਯਤੇ । ਚਤੁਃ ਸ੍ਨੋਤੋऽਵਕਾਸ਼ੇषੁ ਭੂਯਸ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੂਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ, ਧਾਤੂ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦੋषਪੂਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਵਿਵਰਂ ਤਤਃ । ਤਵ ਵਾਯੁਃ ਸਕृਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਲਾਨਾਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਨਲੀਆਂ ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹਵਾ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੜਕ ਕੇ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਚੁਭਣ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮਲਰੋਧਂ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਦृष੍ਟਿਪृष੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਮ੍ । ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਪੁਨਃ ਕਾਯੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨਨ੍ਯਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਅੱਖਾਂ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਦੀ ਜਕੜ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਠਨ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਵਮਥੁਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਿषੂਚਿਕਾਃ । ਕਣ੍ਡੂਪਰੋਧਘਰ੍ਮਾਦਿਵ੍ਯਾਧੀਨੂਰ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਨਾਭਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅੰਨ-ਨਾਲੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਲਟੀ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਵਿਸੂਚਿਕਾ; ਰੁਕਾਵਟ, ਖੁਜਲੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਾਧਾਂ ਚ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਫੋਟਨਰੂਕ੍ਸ਼ਤਾਮ੍ । ਚਕ੍ਰੇਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਸ਼੍ਵਾਸਗਰਾਮਯਵਿਵਰ੍ਣਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਕੰਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ, ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਫੋੜੇ ਤੇ ਰੁੱਖਾਪਣ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਮਰੁਚਿਂ ਕृਸ਼ਤਾਂ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਚਰ੍ਮਾਦਾਵੁਪਕਰ੍ਕਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ; ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਖਤ ਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਨ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਣ੍ਡਮੁष੍ਟਿਹਤਂ ਯਥਾ । ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਃ ਸਕ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਤੀਵ੍ਰਞ੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਠੀ ਜਾਂ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਧ ਕੇ, ਸਖਤ ਦਰਦ ਤੇ ਸਖਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਜ੍ਜਸ੍ਥੋऽਸ੍ਥਿषੁ ਚਾਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਯਤ੍ਤਦਾ ਰੁਜਾਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਸਰ੍ਗਾਨ੍ਵਿਕृਤਿਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਧਾਰਣ ਸ੍ਰਾਵ ਜਾਂ ਵਿਘੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਰਿਕ੍ਤਾਤਾ । ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਕृਚ੍ਛ੍ਰਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗਰਭ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਲਪੂਰ੍ਣਦृਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ੋषਂ ਸਨ੍ਧਿਗਤੋऽਨਿਲਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਛੂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ, ਵਿੱਛੜਣ, ਫੜਕਣ ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਕ੍ਸ਼ੇਪਣਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਨ੍ਧਿਭਞ੍ਜਨਕਮ੍ਪਨਮ੍ । ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋऽਭ੍ਯੇਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਤਦਾਙ੍ਗਮਾਕ੍ਸ਼ਿਪਤ੍ਯੇष ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਕ੍ਸ਼ੇਪਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਜਕੜ, ਝਟਕਾ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਕੰਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਮਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਰਜੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਦਾ ਪੁਨਃ । ਤਦਾਵष੍ਟਭ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਪਰ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ਪਰਿਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਹਨੁਂ ਵਾ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਮਯਤ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਂ ਚਾਪਿ ਨਿਮੀਲਨ੍ਨਯਨਦ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਇधर-ਉਧਰ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਬੜੀ ਵਕਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃ ਸਂਗਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ । ਸ ਏਵ ਵਾਮਨਾਸਾਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮਰੁਤਾ ਹृਦਿ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਹਵਾ ਨੱਕ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚ ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਾਨ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਭਿਘਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਅਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ, ਜ਼ਖਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਇਲਾਜਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੁਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਤਨੁਰ੍ਯਦਾ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਕਲਂ ਦੇਹਂ ਯਤ੍ਰ ਚਾਯਾਮ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਸਖਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਹਵਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗੁਆ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨ੍ਤੁਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵੇਗਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ । ਕਰੋਤਿ ਜृਮ੍ਭਾਂ ਸਦਨਂ ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ ਹਤੋਦ੍ਯਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਘਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੰਦ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਪਰਾਲਾ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਂ ਬਾਹ੍ਯਾਂ ਹਨੁਪृष੍ਠਸਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍ । ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਿਰਾਯਾਮਂ ਪृष੍ਠਤੋ ਹृਦਯੇ ਸ਼ਿਰਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲੀ ਪੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਬੜੀ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਠ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਰਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਵਾ ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਤਦਾ । ਦਨ੍ਤੇष੍ਵਾਸ੍ਯੇ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਹ੍ਯਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਛਾਤੀ ਉੱਪਰ ਉਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੋਢਾ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਬ੍ਰਵਤੇ ਵਾਤਰੋਗਿਣਮ੍ । ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਸृਜਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਸਮੀਰਸਮੀਰਣਾਃ? ॥ ੧,੧੬੬.

ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ, ਜਬੜੀ ਦੀ ਸਖਤੀ, ਇਹ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਵਾ ਵਿਦਰ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।