ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੫ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਾਹ੍ਯਭ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦਤਃ । ਬਹਿਰ੍ਮਲਕਫਾਸृਗ੍ਵਿਟ੍ਜਨ੍ਮਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕੀੜੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ। ਬਾਹਰਲੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਲ, ਕਫ, ਖੂਨ ਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲੋਦ੍ਭਵਾਃ । ਤਿਲਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਾਃ ਕੇਸ਼ਾਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਹਰਲੇ ਕੀੜੇ ਵੀਹ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਲ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਬਹੁਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਯੂਕਾ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਨਾਮਤਃ । ਦ੍ਵਿਧਾ ਤੇ ਕੋष੍ਠਪਿਡਿਕਾਃ ਕਣ੍ਡੂਗਣ੍ਡਾਨ੍ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ ॥ ੧,੧੬੫.

ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਕ ਤੇ ਲਿਖ (ਜੂੰ ਤੇ ਨਿੱਟ) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਗਿੱਠਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੁष੍ਠੈਕਹੇਤਵੋऽਨ੍ਤਰ੍ਜਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਾ ਬਾਹ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਮਧੁਰਾਨ੍ਨਗੁਡਕ੍ਸ਼ੀਰਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯਨਵੌਦਨੈਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰਲੇ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਮੱਛੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਚਾਵਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਫਾਦਾਮਾਸ਼ਯੇ ਜਾਤਾ ਵृਦ੍ਧਾਃ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਪृਥੁਬ੍ਰਧ੍ਨਨਿਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਦ੍ਗਣ੍ਡੂਪਦੋਪਮਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕਫ ਤੋਂ ਅੰਨਦਰ, ਅੰਨਦਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੋਟੇ ਧਾਗੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿੱਠਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰੂਢਧਾਨ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰਾਕਾਰਾਸ੍ਤਨੁਦੀਰ੍ਘਾਸ੍ਤਥਾਣਵਃ । ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਵਭਾਸਾਸ਼੍ਚ ਨਾਮਤਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਤੁ ਤੇ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕੁਝ ਅੰਕੁਰੇ ਹੋਏ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਲੰਮੇ, ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾ ਉਦਰਾਵੇष੍ਟਾ ਹृਦਯਾਦਾ ਮਹਾਗੁਦਾਃ । ਚ੍ਯੁਰਵੋ ਦਰ੍ਭਕੁਸੁਮਾਃ ਸੁਗਨ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕੁਝ ਆਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹृਲ੍ਲਾਸਮਾਸ੍ਯਸ਼੍ਰਵਣਮਵਿਪਾਕਮਰੋਚਕਮ੍ । ਮੂਰ੍ਛਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਾਨਾਹਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਥੁਪੀਨਸਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੫.

ਇਹ ਮਤਲੀ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ, ਭੋਜਨ ਨਾ ਪਚਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਬੁਖਾਰ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਣਾ, ਛੀਂਕਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਾਨਰਕ੍ਤਜਾ ਜਨ੍ਤਵੋऽਣਵਃ । ਅਪਾਦਾ ਵृਤ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਕੇਚਿਦਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਜੋ ਕੀੜੇ ਖੂਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਬਿਨਾ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਤਾਮਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।

ਕੇਸ਼ਾਦਾ ਰੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਾ ਰੋਮਦ੍ਵੀਪਾ ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਃ । षਟ੍ਤੇ ਕੁष੍ਠੈਕਕਰ੍ਮਾਣਃ ਸਹਸੌਰਸਮਾਤਰਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਲ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਡੁੰਬਰੇ (ਅੰਜੀਰ) ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਉਸੁਰ ਤੇ ਸਮਾਤਰ ਵੀ।

ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਪੁਰੀषੋਤ੍ਥਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇऽਥੋਵਿਸਰ੍ਪਿਣਃ । ਵृਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭਵੇਯੁਸ਼੍ਚ ਤੇ ਯਦਾਮਾਸ਼ਯੋਨ੍ਮੁਖਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਵੱਡੇ ਆਂਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕੀੜੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਨਦਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਰਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਮਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਃ । ਪृਥੁਵृਤ੍ਤਤਨੁਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਪੀਤਸਿਤਾਸਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਫਿਰ ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ ਬਦਬੂ, ਹੰਫਣਾ ਤੇ ਮਲ ਦੀ ਵਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੋਟੇ, ਗੋਲ, ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਸਿਆਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਪਞ੍ਚਨਾਮ੍ਨਾ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕਕੇਰੁਕਮਕੇਰੁਕਾਃ । ਸੌਸੁਰਾਦਾਃ ਸਸ਼ੂਲਾਖ੍ਯਾ ਲੇਲਿਹਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ ੧,੧੬੫.

ਇਹ ਕੀੜੇ ਪੰਜ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਕੇਰੁਕ, ਮਕੇਰੁਕ, ਸਉਸੁਰ, ਸਸ਼ੂਲ ਤੇ ਲੇਲਿਹਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਙ੍ਭੇਦਸ਼ੂਲਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਪਾਰੁष੍ਯਪਾਣ੍ਡੁਤਾਃ । ਰੋਮਹਰ੍षਾਗ੍ਨਿਸਦਨਂ ਗੁਦਕਣ੍ਡੂਂਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਛੜ ਜਾਣਾ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਕੜ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਰੁੱਖਾ ਪਣ, ਪੀਲਾਪਣ; ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ, ਮਲਦਵਾਰ ਦੀ ਖੁਜਲੀ, ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਮਲ ਦਾ ਰਸਤਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੬ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸਰ੍ਵਥਾਨਰ੍ਥਕਥਨੇ ਵਿਘ੍ਨ ਏਵ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਇਹ ਸੁਣ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਦृष੍ਟਦੁष੍ਟਪਵਨਸ਼ਰੀਰਮਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅਦਿੱਖ, ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਭ ਦਾ ਜੀਵ, ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਧਾਤਾ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਂਹਰ੍ਤਾ ਮृਤ੍ਯੁਰਨ੍ਤਕਃ । ਤਦ੍ਵਦੁਕ੍ਤਂ ਚ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਤਿਤਵ੍ਯਮਤਃ ਸਦਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹੀ ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤੇ ਦੋषਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਕृਤਵੈਕृਤਮ੍ । ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਤੋ ਦੋषਭੇਦਾਨਾਮਵਧਾਰ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵੀਰੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ਼੍ਚੇਹ ਵੈਕृਤਃ । ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿਭਾਗੇਨ ਸਨਿਦਾਨਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਹਰ ਇੱਕ, ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਕਰਤਾ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਲੱਛਣ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤੁਕ੍ਸ਼ਯਕਰੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਾਤਿਨਿषੇਵ੍ਯਤੇ । ਚਤੁਃ ਸ੍ਨੋਤੋऽਵਕਾਸ਼ੇषੁ ਭੂਯਸ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੂਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ, ਧਾਤੂ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦੋषਪੂਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਵਿਵਰਂ ਤਤਃ । ਤਵ ਵਾਯੁਃ ਸਕृਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਲਾਨਾਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਉਹ ਨਲੀਆਂ ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹਵਾ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੜਕ ਕੇ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਚੁਭਣ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮਲਰੋਧਂ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਦृष੍ਟਿਪृष੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਮ੍ । ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਪੁਨਃ ਕਾਯੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨਨ੍ਯਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਅੱਖਾਂ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਦੀ ਜਕੜ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਠਨ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਵਮਥੁਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਿषੂਚਿਕਾਃ । ਕਣ੍ਡੂਪਰੋਧਘਰ੍ਮਾਦਿਵ੍ਯਾਧੀਨੂਰ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਨਾਭਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਅੰਨ-ਨਾਲੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਲਟੀ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਵਿਸੂਚਿਕਾ; ਰੁਕਾਵਟ, ਖੁਜਲੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਾਧਾਂ ਚ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਫੋਟਨਰੂਕ੍ਸ਼ਤਾਮ੍ । ਚਕ੍ਰੇਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਸ਼੍ਵਾਸਗਰਾਮਯਵਿਵਰ੍ਣਤਾਃ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਕੰਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ, ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਫੋੜੇ ਤੇ ਰੁੱਖਾਪਣ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਮਰੁਚਿਂ ਕृਸ਼ਤਾਂ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਚਰ੍ਮਾਦਾਵੁਪਕਰ੍ਕਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਇਹ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ; ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਖਤ ਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਨ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਣ੍ਡਮੁष੍ਟਿਹਤਂ ਯਥਾ । ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਃ ਸਕ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਤੀਵ੍ਰਞ੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਠੀ ਜਾਂ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਧ ਕੇ, ਸਖਤ ਦਰਦ ਤੇ ਸਖਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਜ੍ਜਸ੍ਥੋऽਸ੍ਥਿषੁ ਚਾਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਯਤ੍ਤਦਾ ਰੁਜਾਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਸਰ੍ਗਾਨ੍ਵਿਕृਤਿਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਧਾਰਣ ਸ੍ਰਾਵ ਜਾਂ ਵਿਘੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਰਿਕ੍ਤਾਤਾ । ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਕृਚ੍ਛ੍ਰਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗਰਭ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਲਪੂਰ੍ਣਦृਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ੋषਂ ਸਨ੍ਧਿਗਤੋऽਨਿਲਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੬.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਛੂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ, ਵਿੱਛੜਣ, ਫੜਕਣ ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।