ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਞ੍ਚ ਕੁਣ੍ਡੈਃ ਕਣ੍ਡੂਪਰੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਰਕ੍ਤੈਰਲਂਸ਼ੁਕਾ ਪਾਣਿਪਾਦੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪਾਦਿਕਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਅਕਸਰ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸੁੱਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋਣ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਰੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਂ ਗਾਢਕਣ੍ਡੂਞ੍ਚ ਸਰਾਗਪਿਡਿਕਾਚਿਤਮ੍ । ਦੀਰ੍ਘਪ੍ਰਤਾਨਦੂਰ੍ਵਾਵਦਤਸੀਕੁਸੁਮਚ੍ਛਵਿ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਹ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਭਾਰੀ ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲ ਪਿੰਪਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚੌੜਾ ਫੈਲਦਾ, ਦੁੱਬ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਉਚ੍ਛੂਨਮਣ੍ਡਲੋ ਦਦ੍ਰੁਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਂ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਾਵਂ ਬਹੁਵ੍ਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਦਾਦ ਰੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੋਟਾ ਆਧਾਰ, ਸਦਾ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਲਾਲ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਣਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਣ।

ਸਾਦਹਕਕ੍ਲੇਦਰੁਜਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਮ ਚ । ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਂ ਪਾਣ੍ਡੁ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਨਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਅਕਸਰ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ; ਲਾਲੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਪੀਲੀ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲੀ ਲੇਸ, ਖੁਜਲੀ, ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ।

ਸੋਤ੍ਸੇਧਮਾਚਿਤਂ ਰਕ੍ਤੈਃ ਕਞ੍ਜਪਰ੍ਣਮਿਵਾਮ੍ਬੁਭਿਃ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਭਵੇਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਚਿਤਂ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸਿਤਾਰੁਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਉੱਪਰੋਂ ਉਠਿਆ ਤੇ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲੇ ਛਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਫੋਟਪਿਟਿਕਾ ਪਾਮਾ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਫਿਕ੍ਪਾਣਿਕੂਰ੍ਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੪.

ਪਾਮਾ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਤੇ ਪਿੰਪਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੁਜਲੀ, ਨਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ; ਬਾਰੀਕ, ਸਲੇਟੀ-ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਮੜੀ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਕੋਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ।

ਸਸ੍ਫੋਟਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹਂ ਕਣ੍ਡੂਰਕ੍ਤਾਤਿਦਾਹਵਤ੍ । ਰਕ੍ਤਦਲਂ ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਕਾਕਣਂ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੜਨ; ਕਾਕਣਾ ਇੱਕ ਲਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਜਾਂ ਦਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਕृष੍ਣਞ੍ਚ ਕਾਕਣਂ ਤ੍ਰਿਫਲੋਪਮਮ੍ । ਕृष੍ਣਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯੁਤੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਕਾਰਣਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਕਾਕਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ।

ਦੋषਭੇਦਾਯ ਵਿਹਿਤੈਰਾਦਿਸ਼ੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕੁष੍ਠਸ੍ਵਦੋषਾਨੁਗਤਂ ਸਰ੍ਵਦੋषਗਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੇ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਕੋਢ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁष੍ਠੋਕ੍ਤਂ ਯਚ੍ਚ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੇਦੋਮਤਞ੍ਚੈਵ ਯਾਪ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਪ੍ਵਾਸ੍ਥਿਮਾਂਸਗਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਰੋਗ ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜੋ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਬਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਂ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਤ੍ਵਮਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਕष੍ਠੇ ਕਾਯੇ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਰੂਕ੍ਸ਼ਾਤਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਔਖਾ ਨਹੀਂ, ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੈਲ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਦ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵੇਦਤਾਪਸ਼੍ਵਯਥਵਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਪਿਸ਼ਿਤੇ ਪੁਨਃ । ਪਾਣਿਪਾਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤ੍ਸਨ੍ਧਿषੁ ਚਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਪਸੀਨਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਸੋਜ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ, ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ।

ਦੋषਸ੍ਯਾਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯੋਗੇਨ ਦਲਨਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮੇਦਸਿ । ਨਾਤਿਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤਿ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਨੇਤ੍ਰਵੇਗਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼੍ਯਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਚਰਬੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ, ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਸ੍ਵਦਾਰਾਪਤ੍ਯਬਾਧਨਮ੍ । ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਮृਗਾਦਿषੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਦ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਵੇ, ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ-ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕष੍ਠੈਕਸਮ੍ਭਵਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਕਿਲਾਸਂ ਦਾਰੁਣਂ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਮਪਰਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿ ਤ੍ਰਿਧਾਤੂਦ੍ਭਵਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਸਿਰਫ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼vitra ਜਾਂ ਕਿਲਾਸਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦਾ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸ਼ਾਰੁਣਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਂ ਕਮਲਪਤ੍ਰਵਤ੍ । ਸਦਾਹਂ ਰੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਿ ਕਫਾਚ੍ਛ੍ਵੇਤਂ ਘਨ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਚੰਬੜ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਾਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੰਸੇ ਵਰਗਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਤਾਮਬਾ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇ ਸਦਾ ਸੜਨ ਵਾਲਾ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਿੱਟਾ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਕਣ੍ਡੂਰਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃ ਸੁ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਵਰ੍ਣੇਨੈਵੇਦृਗੁਭਯਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ, ਚੰਬੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰੇਕ ਵਾਰੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮਬਹੁਲਮਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਂ ਮਿਥੋ ਨਵਮ੍ । ਅਨਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੇ ਚੰਬੜ ਚਿੱਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਲ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਵੀਂ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਾ ਸੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੰਬੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੁਹ੍ਯਪਾਣਿਤਲੌष੍ਠੇषੁ ਜਾਤਮਪ੍ਯਚਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕਿਲਾਸਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੇ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਠੀਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਚੰਬੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਕਾਹਾਰਸਂਗਾਦਿਸੇਵਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਗਦਾਃ । ਏਕਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਚ੍ਚੈਵ ਵਸ੍ਤ੍ਰਮਾਲ੍ਯਾਨੁਲੇਪਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਛੂਹ-ਛਾਤ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਇਕੱਠੇ ਸੌਣ-ਬੈਠਣ, ਕੱਪੜੇ, ਫੁੱਲਮਾਲਾ ਜਾਂ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੫ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਾਹ੍ਯਭ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦਤਃ । ਬਹਿਰ੍ਮਲਕਫਾਸृਗ੍ਵਿਟ੍ਜਨ੍ਮਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕੀੜੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ। ਬਾਹਰਲੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਲ, ਕਫ, ਖੂਨ ਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲੋਦ੍ਭਵਾਃ । ਤਿਲਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਾਃ ਕੇਸ਼ਾਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਹਰਲੇ ਕੀੜੇ ਵੀਹ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਲ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਬਹੁਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਯੂਕਾ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਨਾਮਤਃ । ਦ੍ਵਿਧਾ ਤੇ ਕੋष੍ਠਪਿਡਿਕਾਃ ਕਣ੍ਡੂਗਣ੍ਡਾਨ੍ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ ॥ ੧,੧੬੫.

ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਕ ਤੇ ਲਿਖ (ਜੂੰ ਤੇ ਨਿੱਟ) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਗਿੱਠਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੁष੍ਠੈਕਹੇਤਵੋऽਨ੍ਤਰ੍ਜਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਾ ਬਾਹ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਮਧੁਰਾਨ੍ਨਗੁਡਕ੍ਸ਼ੀਰਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯਨਵੌਦਨੈਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰਲੇ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਮੱਛੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਚਾਵਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਫਾਦਾਮਾਸ਼ਯੇ ਜਾਤਾ ਵृਦ੍ਧਾਃ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਪृਥੁਬ੍ਰਧ੍ਨਨਿਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਦ੍ਗਣ੍ਡੂਪਦੋਪਮਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕਫ ਤੋਂ ਅੰਨਦਰ, ਅੰਨਦਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੋਟੇ ਧਾਗੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿੱਠਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰੂਢਧਾਨ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰਾਕਾਰਾਸ੍ਤਨੁਦੀਰ੍ਘਾਸ੍ਤਥਾਣਵਃ । ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਵਭਾਸਾਸ਼੍ਚ ਨਾਮਤਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਤੁ ਤੇ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕੁਝ ਅੰਕੁਰੇ ਹੋਏ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਲੰਮੇ, ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾ ਉਦਰਾਵੇष੍ਟਾ ਹृਦਯਾਦਾ ਮਹਾਗੁਦਾਃ । ਚ੍ਯੁਰਵੋ ਦਰ੍ਭਕੁਸੁਮਾਃ ਸੁਗਨ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ॥ ੧,੧੬੫.

ਕੁਝ ਆਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹृਲ੍ਲਾਸਮਾਸ੍ਯਸ਼੍ਰਵਣਮਵਿਪਾਕਮਰੋਚਕਮ੍ । ਮੂਰ੍ਛਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਾਨਾਹਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਥੁਪੀਨਸਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੫.

ਇਹ ਮਤਲੀ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ, ਭੋਜਨ ਨਾ ਪਚਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਬੁਖਾਰ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਣਾ, ਛੀਂਕਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਾਨਰਕ੍ਤਜਾ ਜਨ੍ਤਵੋऽਣਵਃ । ਅਪਾਦਾ ਵृਤ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਕੇਚਿਦਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ॥ ੧,੧੬੫.

ਜੋ ਕੀੜੇ ਖੂਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਬਿਨਾ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਤਾਮਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।