ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਧਿਕਂ ਸ਼ੂਲਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਰੂਢਾਨਾਮਪਿ ਰੂਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇऽਲ੍ਪੇऽਤਿਕੋਪਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਖਮਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਦਰਦ, ਛੇਤੀ ਆਉਣ ਤੇ ਲੰਬਾ ਰਹਿਣਾ, ਠੀਕ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਰੁੱਖਾ ਰਹਿਣਾ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਣਾ।

ਰੋਮਹਰ੍षੋऽਸृਜਃ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਲਕ੍ਸ਼ਣਮਗ੍ਰਜਮ੍ । ਕृष੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਂ ਯਦ੍ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਪਰੁषਂ ਤਨੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਖੜ-ਖੜ, ਖੂਨ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਕੁਸ਼ਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਰੁੱਖਾ, ਸਖਤ ਤੇ ਪਤਲਾ ਕਪਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ—

ਵਿਸ੍ਤृਤਾਕृਤਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਦੂषਿਤੈਰ੍ਲੋਮਭਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਕਾਪਾਲਂ ਤੋਦਬਹੁਲਂ ਤਤ੍ਕੁष੍ਠਂ ਵਿषਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

—ਚੌੜਾ, ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੰਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਹ ਕਾਪਾਲਾ ਕੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਹ ਅਣਗਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦੁਮ੍ਬਰਫਲਾਭਾਸਂ ਕੁष੍ਠਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਵਦੇਤ੍ । ਵਰ੍ਤੁਲਂ ਬਹੁਲਕੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦਾਹਰੁਜਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਉਦੁੰਬਰਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਕੁਸ਼ਟ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੁੰਬਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੋਲ, ਮੋਟੀਆਂ ਕਿਨਾਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸਂਚ੍ਛਨ੍ਨਮਦਰਣਂ ਕृਮਿਵਤ੍ਸ੍ਯਾਦੁਦੁਮ੍ਬਰਮ੍ । ਸ੍ਥਿਰਂ ਸਤ੍ਯਾਨਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼੍ਵੇਤਰਕ੍ਤਂ ਮਲਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਬਿਨਾ ਢੱਕੇ, ਨਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਦੁੰਬਰਾ; ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੱਚਾ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲਿਆ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ।

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਕ੍ਤਪੁਚ੍ਛੂਨਬਹੁਕਣ੍ਡੂਸ੍ਨੁਤਿਕृਮਿ । ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਪੀਤਾਭਾਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਪੂਛਾਂ, ਵਧੇਰੇ ਖੱਜਲੀ, ਰਸ ਤੇ ਕੀੜੇ; ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪੀਲਿਆ ਰੰਗ, ਇਹ ਮੰਡਲਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕਣ੍ਡੂਪਿਟਿਕਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਸਕ੍ਲੇਦਾ ਚ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ । ਪਰੁषਨ੍ਤਤ੍ਰਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਿਚਰਚਿਕਾ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਖੱਜਲੀ, ਪਿੰਡੀਆਂ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੀ; ਰੁੱਖੀ, ਅੰਦਰ ਲਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲੀ ਤੇ ਉੱਠੀ ਹੋਈ।

ऋष੍ਯਜਿਹ੍ਵਾਕृਤਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ऋष੍ਯਜਿਹ੍ਵਂ ਬਹੁਕ੍ਰਿਮਿ । ਹਸ੍ਤਿਚਰ੍ਮਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਿਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਹਿਰਣ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਕੋਢ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਵੇਦਞ੍ਚਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਲ੍ਕਸਨ੍ਨਿਭਂ ਕਿਟਿਮਂ ਪੁਨਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਂ ਦੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਪਰੁषਾਸਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਫੇਰ, ਜੋ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੱਬਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ, ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲਾ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਸਲੇਟੀ-ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਟ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਬਹਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਤਰ੍ਘृष੍ਟਂ ਰਜਃ ਕਿਰੇਤ੍ । ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਤਨੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮਸ੍ਵੇਦਪੁष੍ਪਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇਲੀਆ ਹੋਵੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਘਿਸਣ ਤੇ ਧੂੜ ਨਿਕਲੇ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਮ, ਪਤਲਾ, ਤੇਲੀਆ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਞ੍ਚ ਕੁਣ੍ਡੈਃ ਕਣ੍ਡੂਪਰੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਰਕ੍ਤੈਰਲਂਸ਼ੁਕਾ ਪਾਣਿਪਾਦੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪਾਦਿਕਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਅਕਸਰ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸੁੱਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋਣ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਰੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਂ ਗਾਢਕਣ੍ਡੂਞ੍ਚ ਸਰਾਗਪਿਡਿਕਾਚਿਤਮ੍ । ਦੀਰ੍ਘਪ੍ਰਤਾਨਦੂਰ੍ਵਾਵਦਤਸੀਕੁਸੁਮਚ੍ਛਵਿ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਹ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਭਾਰੀ ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲ ਪਿੰਪਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚੌੜਾ ਫੈਲਦਾ, ਦੁੱਬ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਉਚ੍ਛੂਨਮਣ੍ਡਲੋ ਦਦ੍ਰੁਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਂ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਾਵਂ ਬਹੁਵ੍ਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਦਾਦ ਰੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੋਟਾ ਆਧਾਰ, ਸਦਾ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਲਾਲ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਣਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਣ।

ਸਾਦਹਕਕ੍ਲੇਦਰੁਜਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਮ ਚ । ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਂ ਪਾਣ੍ਡੁ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਨਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਅਕਸਰ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ; ਲਾਲੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਪੀਲੀ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲੀ ਲੇਸ, ਖੁਜਲੀ, ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ।

ਸੋਤ੍ਸੇਧਮਾਚਿਤਂ ਰਕ੍ਤੈਃ ਕਞ੍ਜਪਰ੍ਣਮਿਵਾਮ੍ਬੁਭਿਃ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਭਵੇਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਚਿਤਂ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸਿਤਾਰੁਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਉੱਪਰੋਂ ਉਠਿਆ ਤੇ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲੇ ਛਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਫੋਟਪਿਟਿਕਾ ਪਾਮਾ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਫਿਕ੍ਪਾਣਿਕੂਰ੍ਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੪.

ਪਾਮਾ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਤੇ ਪਿੰਪਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੁਜਲੀ, ਨਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ; ਬਾਰੀਕ, ਸਲੇਟੀ-ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਮੜੀ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਕੋਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ।

ਸਸ੍ਫੋਟਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹਂ ਕਣ੍ਡੂਰਕ੍ਤਾਤਿਦਾਹਵਤ੍ । ਰਕ੍ਤਦਲਂ ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਕਾਕਣਂ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੜਨ; ਕਾਕਣਾ ਇੱਕ ਲਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਜਾਂ ਦਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਕृष੍ਣਞ੍ਚ ਕਾਕਣਂ ਤ੍ਰਿਫਲੋਪਮਮ੍ । ਕृष੍ਣਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯੁਤੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਕਾਰਣਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਕਾਕਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ।

ਦੋषਭੇਦਾਯ ਵਿਹਿਤੈਰਾਦਿਸ਼ੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕੁष੍ਠਸ੍ਵਦੋषਾਨੁਗਤਂ ਸਰ੍ਵਦੋषਗਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੇ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਕੋਢ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁष੍ਠੋਕ੍ਤਂ ਯਚ੍ਚ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੇਦੋਮਤਞ੍ਚੈਵ ਯਾਪ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਪ੍ਵਾਸ੍ਥਿਮਾਂਸਗਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਰੋਗ ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜੋ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਬਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਂ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਤ੍ਵਮਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਕष੍ਠੇ ਕਾਯੇ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਰੂਕ੍ਸ਼ਾਤਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਔਖਾ ਨਹੀਂ, ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੈਲ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਦ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵੇਦਤਾਪਸ਼੍ਵਯਥਵਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਪਿਸ਼ਿਤੇ ਪੁਨਃ । ਪਾਣਿਪਾਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤ੍ਸਨ੍ਧਿषੁ ਚਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਪਸੀਨਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਸੋਜ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ, ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ।

ਦੋषਸ੍ਯਾਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯੋਗੇਨ ਦਲਨਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮੇਦਸਿ । ਨਾਤਿਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤਿ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਨੇਤ੍ਰਵੇਗਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼੍ਯਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਚਰਬੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ, ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਸ੍ਵਦਾਰਾਪਤ੍ਯਬਾਧਨਮ੍ । ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਮृਗਾਦਿषੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਦ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਵੇ, ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ-ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕष੍ਠੈਕਸਮ੍ਭਵਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਕਿਲਾਸਂ ਦਾਰੁਣਂ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਮਪਰਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿ ਤ੍ਰਿਧਾਤੂਦ੍ਭਵਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਸਿਰਫ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼vitra ਜਾਂ ਕਿਲਾਸਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦਾ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸ਼ਾਰੁਣਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਂ ਕਮਲਪਤ੍ਰਵਤ੍ । ਸਦਾਹਂ ਰੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਿ ਕਫਾਚ੍ਛ੍ਵੇਤਂ ਘਨ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਚੰਬੜ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਾਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੰਸੇ ਵਰਗਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਤਾਮਬਾ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇ ਸਦਾ ਸੜਨ ਵਾਲਾ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਿੱਟਾ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਕਣ੍ਡੂਰਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃ ਸੁ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਵਰ੍ਣੇਨੈਵੇਦृਗੁਭਯਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ, ਚੰਬੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰੇਕ ਵਾਰੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮਬਹੁਲਮਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਂ ਮਿਥੋ ਨਵਮ੍ । ਅਨਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੇ ਚੰਬੜ ਚਿੱਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਲ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਵੀਂ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਾ ਸੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੰਬੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੁਹ੍ਯਪਾਣਿਤਲੌष੍ਠੇषੁ ਜਾਤਮਪ੍ਯਚਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕਿਲਾਸਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੇ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਠੀਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਚੰਬੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।