ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਾਪ੍ਮਭਿਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੈਃ ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਮਲਾਃ । ਸ਼ਿਰਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਵਸਾਰਕ੍ਤਮਾਮਿषਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

—ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ, ਗੰਦਗੀ ਰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਖੂਨ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੂषਯਨ੍ਤਿ ਚ ਸਂਸ਼ੋष੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਸ੍ਤਤੋ ਬਹਿਃ । ਤ੍ਵਚਃ ਕੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਿ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕੁष੍ਠਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦੀ, ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਗੰਦਗੀ ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਹੋਰ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕੋष੍ਠਾਨਿ ਤਦ੍ਵਪੁਃ । ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਧਾਤੂਨ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸਂਕ੍ਲੇਦ੍ਯ ਚਾਵਹੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੇ ਇਹ ਗਲਤੀਆਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਤੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਸਙ੍ਕੋਚਾਨ੍ਕृਮੀਨ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਂਸ਼੍ਚਦਾਰੁਣਾਨ੍ । ਲੋਮਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਰਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਪਸੀਨੇ, ਨਮੀ ਤੇ ਸੰਗੜ ਨਾਲ, ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਸਖਤ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਹਨ।

ਭਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਦਿਤਵਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਕੁष੍ਠਾਨਿ ਸਪ੍ਤਧਾ ਦੋषੈਃ ਪृਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਸਮਾਗਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਕੁਸ਼ਟ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇ, ਜੋੜੇ ਜਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋषੇषੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋऽਧਿਕਸ੍ਤਤਃ । ਵਾਤੇਨ ਕੁष੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਕਫਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਾਤ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਟ ਕਾਪਾਲਾ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਦੁੰਬਰਾ, ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ—

ਮਣ੍ਡਲਾਖ੍ਯਂ ਵਿਚਰ੍ਚੋ ਚ ऋष੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਮ੍ । ਚਰ੍ਮੈਕਕੁष੍ਠਂ ਕਿਟਿਮਂ ਸਿਧ੍ਮਾਲਸਵਿਪਾਦਿਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੪.

—ਮੰਡਲਾ, ਵਿਚਰਚੂ, ਰਿਸ਼ਿਆ, ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ; ਚਰਮਾ, ਇਕ-ਕੁਸ਼ਟ, ਕੀਟਿਮਾ, ਸਿਧਮਾ, ਅਲਸਾ, ਤੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ।

ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਦ੍ਰੂਸ਼ਤਾਰੁषੀ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਸਵਿਸ੍ਫੋਟਂ ਪਾਮਾ ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਾਤ-ਕਫ ਤੇ ਕਫ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਦਦਰੂ ਤੇ ਸ਼ਤਾਰੁਸ਼ੀ; ਪੁੰਡਰੀਕ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਛਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਾਮਾ ਤੇ ਚਰਮਦਲ ਵੀ।

ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਕਾਕਣਂ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਿਕਂ ਦਦ੍ਰੁ ਸਕਾਕਣਮ੍ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਰ੍ਯਜਿਹ੍ਵੇ ਚ ਮਹਾਕੁष੍ਠਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚੋਂ, ਕਾਕਣ, ਪੂਰਵਤ੍ਰਿਕਾ, ਦਦਰੂ ਕਾਕਣ ਸਮੇਤ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਰਯਜਿਹਵਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਸ਼ਟ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਵੇਦਵਿਵਰ੍ਣਤਾਃ । ਦਾਹਃ ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਵਾਪਸ੍ਤੋਦਃ ਕੋਚੋਨ੍ਨਤਿਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਚਮੜੀ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸਖਤ, ਪਸੀਨਾ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ, ਰੰਗ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਲਣ, ਖੱਜਲੀ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਤੇ ਕਾਲੀ—

ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਧਿਕਂ ਸ਼ੂਲਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਰੂਢਾਨਾਮਪਿ ਰੂਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇऽਲ੍ਪੇऽਤਿਕੋਪਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਖਮਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਦਰਦ, ਛੇਤੀ ਆਉਣ ਤੇ ਲੰਬਾ ਰਹਿਣਾ, ਠੀਕ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਰੁੱਖਾ ਰਹਿਣਾ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਣਾ।

ਰੋਮਹਰ੍षੋऽਸृਜਃ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਲਕ੍ਸ਼ਣਮਗ੍ਰਜਮ੍ । ਕृष੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਂ ਯਦ੍ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਪਰੁषਂ ਤਨੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਖੜ-ਖੜ, ਖੂਨ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਕੁਸ਼ਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਰੁੱਖਾ, ਸਖਤ ਤੇ ਪਤਲਾ ਕਪਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ—

ਵਿਸ੍ਤृਤਾਕृਤਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਦੂषਿਤੈਰ੍ਲੋਮਭਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਕਾਪਾਲਂ ਤੋਦਬਹੁਲਂ ਤਤ੍ਕੁष੍ਠਂ ਵਿषਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

—ਚੌੜਾ, ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੰਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਹ ਕਾਪਾਲਾ ਕੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਹ ਅਣਗਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦੁਮ੍ਬਰਫਲਾਭਾਸਂ ਕੁष੍ਠਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਵਦੇਤ੍ । ਵਰ੍ਤੁਲਂ ਬਹੁਲਕੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦਾਹਰੁਜਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਉਦੁੰਬਰਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਕੁਸ਼ਟ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੁੰਬਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੋਲ, ਮੋਟੀਆਂ ਕਿਨਾਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸਂਚ੍ਛਨ੍ਨਮਦਰਣਂ ਕृਮਿਵਤ੍ਸ੍ਯਾਦੁਦੁਮ੍ਬਰਮ੍ । ਸ੍ਥਿਰਂ ਸਤ੍ਯਾਨਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼੍ਵੇਤਰਕ੍ਤਂ ਮਲਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਬਿਨਾ ਢੱਕੇ, ਨਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਦੁੰਬਰਾ; ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੱਚਾ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲਿਆ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ।

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਕ੍ਤਪੁਚ੍ਛੂਨਬਹੁਕਣ੍ਡੂਸ੍ਨੁਤਿਕृਮਿ । ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਪੀਤਾਭਾਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਪੂਛਾਂ, ਵਧੇਰੇ ਖੱਜਲੀ, ਰਸ ਤੇ ਕੀੜੇ; ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪੀਲਿਆ ਰੰਗ, ਇਹ ਮੰਡਲਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕਣ੍ਡੂਪਿਟਿਕਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਸਕ੍ਲੇਦਾ ਚ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ । ਪਰੁषਨ੍ਤਤ੍ਰਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਿਚਰਚਿਕਾ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਖੱਜਲੀ, ਪਿੰਡੀਆਂ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੀ; ਰੁੱਖੀ, ਅੰਦਰ ਲਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲੀ ਤੇ ਉੱਠੀ ਹੋਈ।

ऋष੍ਯਜਿਹ੍ਵਾਕृਤਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ऋष੍ਯਜਿਹ੍ਵਂ ਬਹੁਕ੍ਰਿਮਿ । ਹਸ੍ਤਿਚਰ੍ਮਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਿਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਹਿਰਣ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਕੋਢ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਵੇਦਞ੍ਚਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਲ੍ਕਸਨ੍ਨਿਭਂ ਕਿਟਿਮਂ ਪੁਨਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਂ ਦੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਪਰੁषਾਸਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਫੇਰ, ਜੋ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੱਬਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ, ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲਾ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਸਲੇਟੀ-ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਟ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਬਹਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਤਰ੍ਘृष੍ਟਂ ਰਜਃ ਕਿਰੇਤ੍ । ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਤਨੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮਸ੍ਵੇਦਪੁष੍ਪਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇਲੀਆ ਹੋਵੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਘਿਸਣ ਤੇ ਧੂੜ ਨਿਕਲੇ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਮ, ਪਤਲਾ, ਤੇਲੀਆ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਞ੍ਚ ਕੁਣ੍ਡੈਃ ਕਣ੍ਡੂਪਰੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਰਕ੍ਤੈਰਲਂਸ਼ੁਕਾ ਪਾਣਿਪਾਦੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪਾਦਿਕਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਅਕਸਰ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸੁੱਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋਣ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਰੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਂ ਗਾਢਕਣ੍ਡੂਞ੍ਚ ਸਰਾਗਪਿਡਿਕਾਚਿਤਮ੍ । ਦੀਰ੍ਘਪ੍ਰਤਾਨਦੂਰ੍ਵਾਵਦਤਸੀਕੁਸੁਮਚ੍ਛਵਿ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਹ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਭਾਰੀ ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲ ਪਿੰਪਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚੌੜਾ ਫੈਲਦਾ, ਦੁੱਬ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਉਚ੍ਛੂਨਮਣ੍ਡਲੋ ਦਦ੍ਰੁਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਂ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਾਵਂ ਬਹੁਵ੍ਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਦਾਦ ਰੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੋਟਾ ਆਧਾਰ, ਸਦਾ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਲਾਲ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਣਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਣ।

ਸਾਦਹਕਕ੍ਲੇਦਰੁਜਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਮ ਚ । ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਂ ਪਾਣ੍ਡੁ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਨਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਅਕਸਰ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ; ਲਾਲੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਪੀਲੀ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲੀ ਲੇਸ, ਖੁਜਲੀ, ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ।

ਸੋਤ੍ਸੇਧਮਾਚਿਤਂ ਰਕ੍ਤੈਃ ਕਞ੍ਜਪਰ੍ਣਮਿਵਾਮ੍ਬੁਭਿਃ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਭਵੇਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਚਿਤਂ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸਿਤਾਰੁਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੋ ਉੱਪਰੋਂ ਉਠਿਆ ਤੇ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲੇ ਛਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਫੋਟਪਿਟਿਕਾ ਪਾਮਾ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਫਿਕ੍ਪਾਣਿਕੂਰ੍ਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੪.

ਪਾਮਾ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਤੇ ਪਿੰਪਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੁਜਲੀ, ਨਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ; ਬਾਰੀਕ, ਸਲੇਟੀ-ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਮੜੀ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਕੋਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ।

ਸਸ੍ਫੋਟਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹਂ ਕਣ੍ਡੂਰਕ੍ਤਾਤਿਦਾਹਵਤ੍ । ਰਕ੍ਤਦਲਂ ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਕਾਕਣਂ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੜਨ; ਕਾਕਣਾ ਇੱਕ ਲਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਜਾਂ ਦਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਕृष੍ਣਞ੍ਚ ਕਾਕਣਂ ਤ੍ਰਿਫਲੋਪਮਮ੍ । ਕृष੍ਣਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯੁਤੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਕਾਰਣਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਕਾਕਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ।

ਦੋषਭੇਦਾਯ ਵਿਹਿਤੈਰਾਦਿਸ਼ੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕੁष੍ਠਸ੍ਵਦੋषਾਨੁਗਤਂ ਸਰ੍ਵਦੋषਗਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੇ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਕੋਢ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।