ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਸ੍ਯਸ਼ੋषਹਿਕ੍ਕਾਵਮਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਮੋਹਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਛਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਗ੍ਨਿਸਦਨੈਰ੍ਯੁਤਾਮ੍ । ਇਤ੍ਯਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਹਿੱਕ, ਉਲਟੀ, ਚੱਕਰ, ਮਨ ਗੁੰਝਲ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ । ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਵਿਕ੍ਸ਼ੇਂਪੌ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰੋਚਕਭ੍ਰਮਾਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁਖਾਰ, ਜਕੜ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਤਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਕੰਬਣ, ਬਕਬਕ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੂਰ੍ਛਾਗ੍ਨਿਹਾਨਿਰ੍ਭੇਦੋऽਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪਿਪਾਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੌਰਵਮ੍ । ਆਮੋਪਵੇਸ਼ਨਂ ਲੇਪਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ ਚ ਸਰ੍ਪਤਿ ॥ ੧,੧੬੩.

ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਪਿਆਸ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ, ਮਲ-ਜਮਾਵ, ਤੇ ਲੇਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯਂ ਗृਹ੍ਣਨ੍ਨੇਕਦੇਸ਼ਂ ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍ । ਪੀਡਕੈਰਵਕੀਰ੍ਣੋऽਤਿਪੀਤਲੋਹਿਤਪਾਣ੍ਡੁਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਅਕਸਰ ਇਹ ਪੇਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਿਧ੍ਨੋऽਸਿਤੋ ਮੇਚਕਾਭੋ ਮਲਿਨਃ ਸ਼ੋਥਵਾਨ੍ਗੁਰੁਃ । ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਯੋष੍ਮਸ੍ਪृष੍ਟਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋਂऽਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੩.

ਚਿਪਚਿਪਾ, ਕਾਲਾ, ਕਾਲੀ ਰਾਖ ਵਾਂਗ, ਗੰਦਾ, ਸੋਜ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਰੀ ਪਕਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਛੁਹਣ ਤੇ ਨਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵਵਚ੍ਛੀਰ੍ਣਮਾਂਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪष੍ਟਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਿਰਾਗਣਃ । ਸਰ੍ਵਗੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਰ੍ਵੇਃ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਕ੍ਸਮਰ੍ਪਣਃ । ਸ਼ਵਗਨ੍ਧੀ ਚ ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਪੱਕੇ ਮਾਸ ਵਾਂਗ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਪੱਟੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਸ਼ ਦੀ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ 'ਕਾਦੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੋਃ ਕ੍ਸ਼ਤਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਃ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍ । ਵੀਸਰ੍ਪਂ ਮਾਰੁਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕੁਲਤ੍ਥਸਦृਸ਼ੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ, ਜਖਮ ਤੋਂ, ਖੂਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਕੁਲਥ ਦੀ ਵਾਂਗ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੋਥਜ੍ਵਰਰੁਜਾਦਾਹਾਢ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਪਥਗ੍ਦੋषੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਫੋਟਿਆਂ, ਸੋਜ, ਬੁਖਾਰ, ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਕਾਲਾ ਖੂਨ ਨਾਲ; ਤਿੰਨ ਨਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਦੋ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਕृਤਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਰ੍ਮਣਃ । ਸ਼ੀਰ੍ਣਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਿਰਾਮਾਂਸਾਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚਸ਼ਵਗਨ੍ਧਯਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਟੁੱਟੀਆਂ ਨਸਾਂ, ਪੱਟੇ, ਮਾਸ, ਨਮੀ ਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੪ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰੇਣ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਰੋਧਿਨਾ । ਸਾਧੁਨਿਨ੍ਦਾਵਧਾਦ੍ਯੁਦ੍ਧਹਰਣਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸੇਵਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਗਲਤੀਆਂ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਲੜਾਈ-ਝਗੜਾ ਤੇ ਚੋਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ

ਪਾਪ੍ਮਭਿਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੈਃ ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਮਲਾਃ । ਸ਼ਿਰਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਵਸਾਰਕ੍ਤਮਾਮਿषਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

—ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ, ਗੰਦਗੀ ਰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਖੂਨ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੂषਯਨ੍ਤਿ ਚ ਸਂਸ਼ੋष੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਸ੍ਤਤੋ ਬਹਿਃ । ਤ੍ਵਚਃ ਕੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਿ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕੁष੍ਠਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦੀ, ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਗੰਦਗੀ ਕੁਸ਼ਟ ਤੇ ਹੋਰ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕੋष੍ਠਾਨਿ ਤਦ੍ਵਪੁਃ । ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਧਾਤੂਨ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸਂਕ੍ਲੇਦ੍ਯ ਚਾਵਹੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜੇ ਇਹ ਗਲਤੀਆਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਤੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਸਙ੍ਕੋਚਾਨ੍ਕृਮੀਨ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਂਸ਼੍ਚਦਾਰੁਣਾਨ੍ । ਲੋਮਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਰਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਪਸੀਨੇ, ਨਮੀ ਤੇ ਸੰਗੜ ਨਾਲ, ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਸਖਤ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਹਨ।

ਭਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਦਿਤਵਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਕੁष੍ਠਾਨਿ ਸਪ੍ਤਧਾ ਦੋषੈਃ ਪृਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਸਮਾਗਤੈਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਕੁਸ਼ਟ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇ, ਜੋੜੇ ਜਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋषੇषੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋऽਧਿਕਸ੍ਤਤਃ । ਵਾਤੇਨ ਕੁष੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਕਫਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਾਤ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਟ ਕਾਪਾਲਾ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਦੁੰਬਰਾ, ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ—

ਮਣ੍ਡਲਾਖ੍ਯਂ ਵਿਚਰ੍ਚੋ ਚ ऋष੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਮ੍ । ਚਰ੍ਮੈਕਕੁष੍ਠਂ ਕਿਟਿਮਂ ਸਿਧ੍ਮਾਲਸਵਿਪਾਦਿਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੪.

—ਮੰਡਲਾ, ਵਿਚਰਚੂ, ਰਿਸ਼ਿਆ, ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ; ਚਰਮਾ, ਇਕ-ਕੁਸ਼ਟ, ਕੀਟਿਮਾ, ਸਿਧਮਾ, ਅਲਸਾ, ਤੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ।

ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਦ੍ਰੂਸ਼ਤਾਰੁषੀ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਸਵਿਸ੍ਫੋਟਂ ਪਾਮਾ ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਾਤ-ਕਫ ਤੇ ਕਫ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਦਦਰੂ ਤੇ ਸ਼ਤਾਰੁਸ਼ੀ; ਪੁੰਡਰੀਕ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਛਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਾਮਾ ਤੇ ਚਰਮਦਲ ਵੀ।

ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਕਾਕਣਂ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਿਕਂ ਦਦ੍ਰੁ ਸਕਾਕਣਮ੍ । ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਰ੍ਯਜਿਹ੍ਵੇ ਚ ਮਹਾਕੁष੍ਠਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚੋਂ, ਕਾਕਣ, ਪੂਰਵਤ੍ਰਿਕਾ, ਦਦਰੂ ਕਾਕਣ ਸਮੇਤ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਰਯਜਿਹਵਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਸ਼ਟ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਵੇਦਵਿਵਰ੍ਣਤਾਃ । ਦਾਹਃ ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਵਾਪਸ੍ਤੋਦਃ ਕੋਚੋਨ੍ਨਤਿਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੬੪.

ਚਮੜੀ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸਖਤ, ਪਸੀਨਾ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ, ਰੰਗ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਲਣ, ਖੱਜਲੀ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਤੇ ਕਾਲੀ—

ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਧਿਕਂ ਸ਼ੂਲਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਰੂਢਾਨਾਮਪਿ ਰੂਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇऽਲ੍ਪੇऽਤਿਕੋਪਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਖਮਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਦਰਦ, ਛੇਤੀ ਆਉਣ ਤੇ ਲੰਬਾ ਰਹਿਣਾ, ਠੀਕ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਰੁੱਖਾ ਰਹਿਣਾ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਣਾ।

ਰੋਮਹਰ੍षੋऽਸृਜਃ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਲਕ੍ਸ਼ਣਮਗ੍ਰਜਮ੍ । ਕृष੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਂ ਯਦ੍ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਪਰੁषਂ ਤਨੁ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਖੜ-ਖੜ, ਖੂਨ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਕੁਸ਼ਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਰੁੱਖਾ, ਸਖਤ ਤੇ ਪਤਲਾ ਕਪਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ—

ਵਿਸ੍ਤृਤਾਕृਤਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਦੂषਿਤੈਰ੍ਲੋਮਭਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਕਾਪਾਲਂ ਤੋਦਬਹੁਲਂ ਤਤ੍ਕੁष੍ਠਂ ਵਿषਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

—ਚੌੜਾ, ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੰਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਹ ਕਾਪਾਲਾ ਕੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਹ ਅਣਗਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦੁਮ੍ਬਰਫਲਾਭਾਸਂ ਕੁष੍ਠਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਵਦੇਤ੍ । ਵਰ੍ਤੁਲਂ ਬਹੁਲਕੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਦਾਹਰੁਜਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਉਦੁੰਬਰਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਕੁਸ਼ਟ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੁੰਬਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੋਲ, ਮੋਟੀਆਂ ਕਿਨਾਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸਂਚ੍ਛਨ੍ਨਮਦਰਣਂ ਕृਮਿਵਤ੍ਸ੍ਯਾਦੁਦੁਮ੍ਬਰਮ੍ । ਸ੍ਥਿਰਂ ਸਤ੍ਯਾਨਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼੍ਵੇਤਰਕ੍ਤਂ ਮਲਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਬਿਨਾ ਢੱਕੇ, ਨਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਦੁੰਬਰਾ; ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੱਚਾ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲਿਆ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ।

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਕ੍ਤਪੁਚ੍ਛੂਨਬਹੁਕਣ੍ਡੂਸ੍ਨੁਤਿਕृਮਿ । ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਪੀਤਾਭਾਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਪੂਛਾਂ, ਵਧੇਰੇ ਖੱਜਲੀ, ਰਸ ਤੇ ਕੀੜੇ; ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪੀਲਿਆ ਰੰਗ, ਇਹ ਮੰਡਲਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕਣ੍ਡੂਪਿਟਿਕਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਸਕ੍ਲੇਦਾ ਚ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ । ਪਰੁषਨ੍ਤਤ੍ਰਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਵਿਚਰਚਿਕਾ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਖੱਜਲੀ, ਪਿੰਡੀਆਂ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੀ; ਰੁੱਖੀ, ਅੰਦਰ ਲਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲੀ ਤੇ ਉੱਠੀ ਹੋਈ।

ऋष੍ਯਜਿਹ੍ਵਾਕृਤਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ऋष੍ਯਜਿਹ੍ਵਂ ਬਹੁਕ੍ਰਿਮਿ । ਹਸ੍ਤਿਚਰ੍ਮਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਕੁष੍ਠਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੪.

ਜਿਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਹਿਰਣ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਕੋਢ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਵੇਦਞ੍ਚਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਲ੍ਕਸਨ੍ਨਿਭਂ ਕਿਟਿਮਂ ਪੁਨਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਂ ਦੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਪਰੁषਾਸਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੪.

ਫੇਰ, ਜੋ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੱਬਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ, ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲਾ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਸਲੇਟੀ-ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਟ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।