ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਘਾਤੇਨ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਚ੍ਛੇਦਭੇਦਕ੍ਸ਼ਤਾਦਿਭਿਃ । ਹਿਮਾਨਿਲੈਰ੍ਦਧ੍ਯਨਿਲੈਰ੍ਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਕਚ੍ਛਜੈਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸੂਜਨ ਟੱਕਰ, ਚਾਕੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੱਟ, ਜਖਮ, ਠੰਡੀ ਹਵਾ, ਖੱਟੀ ਹਵਾ ਜਾਂ ਭੱਲਾਤਕ ਤੇ ਕਪਿਕਚੂ ਪੌਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਰਸੈਃ ਸ਼ੁष੍ਕੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਵਾਨ੍ । ਭृਸ਼ੋष੍ਮਾ ਲੋਹਿਤਾਭਾਸਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਤੀਖੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੂਜਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਜ, ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲਕੜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿषਜਃ ਸਵਿषਪ੍ਰਾਣਿਪਰਿਸਰ੍ਪਣਮੂਤ੍ਰਣਾਤ੍ । ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤਨਖਾਘਾਤਾਦਵਿषਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਪਿ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਿਹੜੀ ਸੂਜਨ ਵਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਟ, ਖਰੋਚ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਤੇ ਵਿਸ਼ ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤੁਸਂਙ੍ਕਰਾਤ੍ । ਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਗਰਯੋਗਾਵਚੂਰ੍ਣਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਗੰਦਗੀ, ਮੂਤ, ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ, ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੂਰਨ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮृਦੁਸ਼੍ਚਲੋऽਵਲਮ੍ਬੀ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋ ਦਾਹਰੁਜਾਕਰਃ । ਨਵੋऽਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਰੇਰਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਸੂਜਨ ਨਰਮ, ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ, ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾੜ ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨਵੀਂ, ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ, ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੩ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤੀਰਰੁਵਾਚ । ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਿਨਿਦਾਨਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਵਿਘਾਤਾਤ੍ਤੁ ਦੋषੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਧਨਵੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸਰਪ ਆਦਿ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੁਣ। ਵਿਸਰਪ ਜਖਮ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਿਗੜ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸੂਜਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਧਿष੍ਠਾਨਞ੍ਚ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਬਾਹ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਭਯਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਥਾਤ੍ਤਰਞ੍ਚ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੋषੋ ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਸ ਦਾ ਥਾਂ ਬਾਹਰਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਡਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿੰਨੀ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕੋਪਨੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਦਾਹਿਭਿਃ । ਦੇਹੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਹ ਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ਹਿ ਸ੍ਥਿਤਾ ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਖਾਸ ਉਤਪਾਦਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਤृष੍ਣਾਭਿਯੋਗਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਿषਮਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ । ਆਸ਼ੁ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਤੋ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵਿਸਰ੍ਪਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਵਧੀ ਹੋਈ ਪਿਆਸ, ਵਿਆਪਕ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਗੜਬੜੀ, ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਾਜਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ਸ ਵੀਸਰ੍ਪੋ ਵਾਤਜ੍ਵਰਸਮਵ੍ਯਥਃ । ਸ਼ੋਥਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਾਯਾਸਾਰ੍ਤਿਹਰ੍षਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਵਿਸਰਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਤ-ਬੁਖਾਰ ਵਾਂਗ ਲਕੜੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਸੂਜਨ, ਧੜਕਣ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ।

ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗੋऽਤਿਲੋਹਿਤਃ । ਕਫਾਤ੍ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਫਜ੍ਵਰਸਮਾਨਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ-ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖੁਜਲੀ, ਤੇਲੀਆਪਣ, ਤੇ ਕਫ਼-ਬੁਖਾਰ ਵਾਂਗ ਲਕੜੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਸ੍ਵਦੋषਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਫੋਟੈਰੁਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ । ਤੇऽਪਿ ਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਿਭ੍ਰਤੋ ਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਕਈ ਕਾਰਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਫੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਪਸੀਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਖਮਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤੀਸਾਰਤृਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ । ਗਨ੍ਥਿਭੇਦਾਗ੍ਨਿਸਦਨਤਮਕਾਰੋਚਕੈਰ੍ਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁਖਾਰ, ਉਲਟੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਿਆਸ, ਚੱਕਰ, ਗੰਢ ਫਟਣਾ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਕਰੋਤਿ ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗਞ੍ਚ ਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਵਕੀਰ੍ਣਵਤ੍ । ਯਂਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸਰ੍ਪਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਭਵੇਤ੍ਸਸਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਕੋਲੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਸਿਤੋ ਨੀਲੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾਸੁ ਚ ਚੀਯਤੇ । ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰੁਤਂ ਸ ਚ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਲੇ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਫੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤੋऽਤਿਬਲਸ੍ਤਤਃ । ਵ੍ਯਥਤੇऽਙ੍ਗਂ ਹਰੇਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਮੀਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਿਕ੍ਕਾਞ੍ਚ ਸ ਗਤੋऽਵਸ੍ਥਾਮੀਦृਸ਼ੀਂ ਲਭਤੇ ਨਰਃ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਰ੍ਮਾਰਤਿਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਭੂਮਿਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਦਿषੁ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਲੰਗ ਜਾਂ ਬੈਠਕ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚੇष੍ਟਮਾਨਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਲਿष੍ਟੋ ਮਨੋਦੇਹਪ੍ਰਮੋਹਵਾਨ੍ । ਦੁष੍ਪ੍ਰਬੋਧੋऽਸ਼੍ਨੁਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸੋऽਗ੍ਨਿਵੀਸਰ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੩.

ਫਿਰ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਫੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪਵਨੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤਂ ਬਹੁਧਾ ਕਫਮ੍ । ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਵृਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਛਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਗਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਜਾਂ ਖੂਨ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ, ਪੱਟਿਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਦੂषਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਾਨੁਵृਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਖਰਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਾਲਾਂ ਸਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਲੰਬੀ, ਮੋਟੀ, ਰੁੱਖੀ ਗੰਢਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਸ੍ਯਸ਼ੋषਹਿਕ੍ਕਾਵਮਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਮੋਹਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਛਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਗ੍ਨਿਸਦਨੈਰ੍ਯੁਤਾਮ੍ । ਇਤ੍ਯਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਹਿੱਕ, ਉਲਟੀ, ਚੱਕਰ, ਮਨ ਗੁੰਝਲ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ । ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਵਿਕ੍ਸ਼ੇਂਪੌ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰੋਚਕਭ੍ਰਮਾਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁਖਾਰ, ਜਕੜ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਤਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਕੰਬਣ, ਬਕਬਕ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੂਰ੍ਛਾਗ੍ਨਿਹਾਨਿਰ੍ਭੇਦੋऽਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪਿਪਾਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੌਰਵਮ੍ । ਆਮੋਪਵੇਸ਼ਨਂ ਲੇਪਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ ਚ ਸਰ੍ਪਤਿ ॥ ੧,੧੬੩.

ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਪਿਆਸ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ, ਮਲ-ਜਮਾਵ, ਤੇ ਲੇਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯਂ ਗृਹ੍ਣਨ੍ਨੇਕਦੇਸ਼ਂ ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍ । ਪੀਡਕੈਰਵਕੀਰ੍ਣੋऽਤਿਪੀਤਲੋਹਿਤਪਾਣ੍ਡੁਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਅਕਸਰ ਇਹ ਪੇਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਿਧ੍ਨੋऽਸਿਤੋ ਮੇਚਕਾਭੋ ਮਲਿਨਃ ਸ਼ੋਥਵਾਨ੍ਗੁਰੁਃ । ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਯੋष੍ਮਸ੍ਪृष੍ਟਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋਂऽਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੩.

ਚਿਪਚਿਪਾ, ਕਾਲਾ, ਕਾਲੀ ਰਾਖ ਵਾਂਗ, ਗੰਦਾ, ਸੋਜ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਰੀ ਪਕਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਛੁਹਣ ਤੇ ਨਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵਵਚ੍ਛੀਰ੍ਣਮਾਂਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪष੍ਟਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਿਰਾਗਣਃ । ਸਰ੍ਵਗੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਰ੍ਵੇਃ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਕ੍ਸਮਰ੍ਪਣਃ । ਸ਼ਵਗਨ੍ਧੀ ਚ ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਪੱਕੇ ਮਾਸ ਵਾਂਗ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਪੱਟੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਸ਼ ਦੀ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ 'ਕਾਦੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੋਃ ਕ੍ਸ਼ਤਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਃ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍ । ਵੀਸਰ੍ਪਂ ਮਾਰੁਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕੁਲਤ੍ਥਸਦृਸ਼ੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ, ਜਖਮ ਤੋਂ, ਖੂਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਕੁਲਥ ਦੀ ਵਾਂਗ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੋਥਜ੍ਵਰਰੁਜਾਦਾਹਾਢ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਪਥਗ੍ਦੋषੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਫੋਟਿਆਂ, ਸੋਜ, ਬੁਖਾਰ, ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਕਾਲਾ ਖੂਨ ਨਾਲ; ਤਿੰਨ ਨਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਦੋ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਕृਤਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਰ੍ਮਣਃ । ਸ਼ੀਰ੍ਣਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਿਰਾਮਾਂਸਾਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚਸ਼ਵਗਨ੍ਧਯਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਟੁੱਟੀਆਂ ਨਸਾਂ, ਪੱਟੇ, ਮਾਸ, ਨਮੀ ਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।