ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਯਦਾਸੇਵੇਦ੍ਗੁਰੁਮਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੀਤਲਮ੍ । ਲਵਣਕ੍ਸ਼ਾਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਸ਼ਾਕਾਮ੍ਬੁਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ-ਜਾਗਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬੇਤਰੀਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ,

ਰੋਧੋ ਵੇਗਸ੍ਯ ਵਲ੍ਲੂਰਮਜੀਰ੍ਣਸ਼੍ਰਮਮੈਥੁਨਮ੍ । ਪਚ੍ਯਤੇ ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਂ ਯਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਣਾਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਗ ਰੋਕਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਅਜੀਰਨ, ਥਕਾਵਟ, ਸੰਭੋਗ, ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਔਖਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਰ੍ਸ਼ੋਜਠਰਪ੍ਰਦਰਜ੍ਵਰਾਃ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਾਲਸ੍ਯਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਿਕ੍ਕਾਪਾਣ੍ਡੁਵਿਸਰ੍ਪਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸਾਸ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਬਵਾਸੀਰ, ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ, ਬੁਖਾਰ, ਫੁੱਲਣ, ਆਲਸ, ਉਲਟੀ, ਹਿਕ, ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ੋਥਮਧੋ ਬਸ੍ਤੌ ਮਧ੍ਯੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਧ੍ਯਗਾਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਃ ਸਰ੍ਵਗਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਗੇਤਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਮੂਤ੍ਰਥੈਲੀ ਦੇ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਜਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 'ਸਰਵਾਂਗਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਸਰਵਗਤ', ਤੇ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਪ੍ਰਤਿਆਪ੍ਰਤਿਆਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਕ੍ਸ਼ਵਥੁਃ ਸ਼ਿਰਾਯਾਮਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍ । ਵਾਤਾਚ੍ਛੋਥਸ਼੍ਚਲੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਃ ਖਰਰੋਮਾਰੁਣੋऽਸਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੀਕ ਆਉਣੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੂਜਨ ਜੋ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ, ਸੁੱਕੀ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਖੜੇ ਹੋਣ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਆਉਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਖਬਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਫਰ੍ਤਿਮੇਦੋਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਤਾ । ਵਾਤੋਤ੍ਤਾਨਃ ਕ੍ਲਮਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਨ੍ਨਮੇਤ੍ਪੀਡਿਤਾਂ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਮੂਤ੍ਰਥੈਲੀ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੂਜਨ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦਾ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਪੀੜਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਗ੍ਧਸ੍ਤੁ ਮਰ੍ਦਨੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਲ੍ਪੋ ਦਿਵਾ ਮਹਾਨ੍ । ਤ੍ਵਕ੍ਸਰ੍षਪਵਿਲਿਪ੍ਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੇ ਸੂਜਨ ਤੇਲੀਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਝੰਝਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੀਤਰਕ੍ਤਾਸਿਂਤਾਭਾਸਃ ਪਿਤ੍ਤਜਾਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋषਕृਤ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਾਸੌ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਹਤੇ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਸੂਜਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੀਲੀ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤृਟ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦੋ ਭ੍ਰਮਕ੍ਲੋਦਮਦਭ੍ਰਮਾਃ । ਸਾਭਿਲਾषੀ ਸ਼ਕृਦ੍ਭੇਦੋ ਗਨ੍ਧਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹੋ ਮृਦੁਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ, ਸਾੜ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਨਮੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਇੱਛਾ, ਦਸਤ, ਵਾਸ਼ਨਾ, ਛੂਹਣ 'ਤੇ ਨਰਮੀ ਤੇ ਮਰਦੂਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਮਾ ਤ੍ਵਕ੍ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੀਤਲੋ ਗੁਰੁਃ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ੂਲੋ ਨਿਦ੍ਰਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਖੁਜਲੀ, ਪੀਲੇ ਵਾਲ, ਚਮੜੀ ਸਖਤ ਤੇ ਠੰਡੀ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲੀਆ, ਚਿੱਟੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦਰਦ, ਨੀਂਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਹਾਜਮੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਘਾਤੇਨ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਚ੍ਛੇਦਭੇਦਕ੍ਸ਼ਤਾਦਿਭਿਃ । ਹਿਮਾਨਿਲੈਰ੍ਦਧ੍ਯਨਿਲੈਰ੍ਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਕਚ੍ਛਜੈਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸੂਜਨ ਟੱਕਰ, ਚਾਕੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੱਟ, ਜਖਮ, ਠੰਡੀ ਹਵਾ, ਖੱਟੀ ਹਵਾ ਜਾਂ ਭੱਲਾਤਕ ਤੇ ਕਪਿਕਚੂ ਪੌਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਰਸੈਃ ਸ਼ੁष੍ਕੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਵਾਨ੍ । ਭृਸ਼ੋष੍ਮਾ ਲੋਹਿਤਾਭਾਸਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਤੀਖੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੂਜਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਜ, ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲਕੜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿषਜਃ ਸਵਿषਪ੍ਰਾਣਿਪਰਿਸਰ੍ਪਣਮੂਤ੍ਰਣਾਤ੍ । ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤਨਖਾਘਾਤਾਦਵਿषਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਪਿ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਿਹੜੀ ਸੂਜਨ ਵਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਟ, ਖਰੋਚ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਤੇ ਵਿਸ਼ ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤੁਸਂਙ੍ਕਰਾਤ੍ । ਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਗਰਯੋਗਾਵਚੂਰ੍ਣਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਗੰਦਗੀ, ਮੂਤ, ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ, ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੂਰਨ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮृਦੁਸ਼੍ਚਲੋऽਵਲਮ੍ਬੀ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋ ਦਾਹਰੁਜਾਕਰਃ । ਨਵੋऽਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਰੇਰਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਸੂਜਨ ਨਰਮ, ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ, ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾੜ ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨਵੀਂ, ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ, ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੩ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤੀਰਰੁਵਾਚ । ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਿਨਿਦਾਨਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਵਿਘਾਤਾਤ੍ਤੁ ਦੋषੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਧਨਵੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸਰਪ ਆਦਿ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੁਣ। ਵਿਸਰਪ ਜਖਮ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਿਗੜ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸੂਜਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਧਿष੍ਠਾਨਞ੍ਚ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਬਾਹ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਭਯਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਥਾਤ੍ਤਰਞ੍ਚ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੋषੋ ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਸ ਦਾ ਥਾਂ ਬਾਹਰਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਡਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿੰਨੀ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕੋਪਨੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਦਾਹਿਭਿਃ । ਦੇਹੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਹ ਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ਹਿ ਸ੍ਥਿਤਾ ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਖਾਸ ਉਤਪਾਦਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਤृष੍ਣਾਭਿਯੋਗਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਿषਮਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ । ਆਸ਼ੁ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਤੋ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵਿਸਰ੍ਪਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਵਧੀ ਹੋਈ ਪਿਆਸ, ਵਿਆਪਕ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਗੜਬੜੀ, ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਾਜਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ਸ ਵੀਸਰ੍ਪੋ ਵਾਤਜ੍ਵਰਸਮਵ੍ਯਥਃ । ਸ਼ੋਥਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਾਯਾਸਾਰ੍ਤਿਹਰ੍षਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਵਿਸਰਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਤ-ਬੁਖਾਰ ਵਾਂਗ ਲਕੜੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਸੂਜਨ, ਧੜਕਣ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ।

ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗੋऽਤਿਲੋਹਿਤਃ । ਕਫਾਤ੍ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਫਜ੍ਵਰਸਮਾਨਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ-ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖੁਜਲੀ, ਤੇਲੀਆਪਣ, ਤੇ ਕਫ਼-ਬੁਖਾਰ ਵਾਂਗ ਲਕੜੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਸ੍ਵਦੋषਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਫੋਟੈਰੁਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ । ਤੇऽਪਿ ਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਿਭ੍ਰਤੋ ਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਕਈ ਕਾਰਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਫੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਪਸੀਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਖਮਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤੀਸਾਰਤृਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ । ਗਨ੍ਥਿਭੇਦਾਗ੍ਨਿਸਦਨਤਮਕਾਰੋਚਕੈਰ੍ਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁਖਾਰ, ਉਲਟੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਿਆਸ, ਚੱਕਰ, ਗੰਢ ਫਟਣਾ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਕਰੋਤਿ ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗਞ੍ਚ ਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਵਕੀਰ੍ਣਵਤ੍ । ਯਂਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸਰ੍ਪਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਭਵੇਤ੍ਸਸਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਕੋਲੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਸਿਤੋ ਨੀਲੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾਸੁ ਚ ਚੀਯਤੇ । ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰੁਤਂ ਸ ਚ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਲੇ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਫੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤੋऽਤਿਬਲਸ੍ਤਤਃ । ਵ੍ਯਥਤੇऽਙ੍ਗਂ ਹਰੇਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਮੀਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਿਕ੍ਕਾਞ੍ਚ ਸ ਗਤੋऽਵਸ੍ਥਾਮੀਦृਸ਼ੀਂ ਲਭਤੇ ਨਰਃ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਰ੍ਮਾਰਤਿਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਭੂਮਿਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਦਿषੁ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਲੰਗ ਜਾਂ ਬੈਠਕ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚੇष੍ਟਮਾਨਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਲਿष੍ਟੋ ਮਨੋਦੇਹਪ੍ਰਮੋਹਵਾਨ੍ । ਦੁष੍ਪ੍ਰਬੋਧੋऽਸ਼੍ਨੁਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸੋऽਗ੍ਨਿਵੀਸਰ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੩.

ਫਿਰ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਫੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪਵਨੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤਂ ਬਹੁਧਾ ਕਫਮ੍ । ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਵृਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਛਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਗਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਜਾਂ ਖੂਨ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ, ਪੱਟਿਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।