ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਰੋਗੀ ਸੇਵੇਤ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਤਸ੍ਯ ਕਾਮਲਮ੍ । ਕੋष੍ਠਸ਼ਾ ਖੋਦ੍ਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾਸृਙ੍ਮਾਂਸਮਾਹਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੋ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਰੋਗੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਮਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਆਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਰਕਤ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਮੁਖਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ਕृਤ੍ਤਥਾ । ਦਾਹੀ ਵਿਪਾਕਤृष੍ਣਾਵਾਨ੍ ਭੇਕਾਭੋ ਦੁਰ੍ਬਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੜਨ, ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ, ਪਿਆਸ, ਡੱਡੂ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਵੇਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵृਤਸ੍ਯ ਚ । ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਚ ਸ਼ੋਥਾਦ੍ਯਾਃ ਸਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਃ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੂਜ ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਣ-ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸੂਜ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕਾਮਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਕਾਮਲਾ।

ਹਰਿਤਸ਼੍ਯਾਮਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਹਰ੍षੋ ਮृਦੁਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਹਰੇ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਪਿਆਸ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਲਕਾ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵਾ ਚਾਨਲਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਲੀਮਕਮ੍ । ਆਲਸ੍ਯਞ੍ਚਾਤਿਭਵਤਿ ਤੇषਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੇ ਸੁਸਤਪਣ ਜਾਂ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਦੀ ਅੱਗ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਲੀਮਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਆਲਸ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਰਧਾਨਃ ਕਥਿਤਃ ਸ ਏਵਾਤੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਦੁष੍ਟੋ ਦੁष੍ਟਾਨ੍ਬਹਿਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸੂਜ ਮੁੱਖ ਰੋਗ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ, ਰਕਤ, ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖਰਾਬ ਪਦਾਰਥ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਤ੍ਵਾ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਸ੍ਤੈਰ੍ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਉਤ੍ਸੇਧਂ ਸਂਹਤਂ ਸ਼ੋਥਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਨਿਚਯਾਦਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਉਹ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਜ ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਡੀ ਤੇ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਸੂਜ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਵਿਸ਼षੈਸ੍ਤੁ ਰੂਪਭੇਦਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਦੋषੈਃ ਪृਥਗ੍ਵਿਧੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਿषਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਚੋਟ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ, ਐਸੀਆਂ ਸੂਜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਦੇਵ ਨੀਯਮਾਨਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇ ਕਾਮਜਮ੍ਭਵੇਤ੍ । ਪृਥੂਨ੍ਨਤਾਗ੍ਰਗ੍ਰਥਿਤੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਦੁਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਜ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਮਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਚੌੜੀ, ਉਭਰੀ ਤੇ ਗਿੱਠੀ ਹੋਈ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਃ ਸ਼ੋਥਾਨਾਂ ਦੋषਜਾਤੋ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਰ੍ਮੋਪਵਾਸਾਦਿਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸੂਜਾਂ ਦਾ ਆਮ ਕਾਰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਯਦਾਸੇਵੇਦ੍ਗੁਰੁਮਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੀਤਲਮ੍ । ਲਵਣਕ੍ਸ਼ਾਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਸ਼ਾਕਾਮ੍ਬੁਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ-ਜਾਗਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬੇਤਰੀਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ,

ਰੋਧੋ ਵੇਗਸ੍ਯ ਵਲ੍ਲੂਰਮਜੀਰ੍ਣਸ਼੍ਰਮਮੈਥੁਨਮ੍ । ਪਚ੍ਯਤੇ ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਂ ਯਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਣਾਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਗ ਰੋਕਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਅਜੀਰਨ, ਥਕਾਵਟ, ਸੰਭੋਗ, ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਔਖਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਰ੍ਸ਼ੋਜਠਰਪ੍ਰਦਰਜ੍ਵਰਾਃ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਾਲਸ੍ਯਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਿਕ੍ਕਾਪਾਣ੍ਡੁਵਿਸਰ੍ਪਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸਾਸ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਬਵਾਸੀਰ, ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ, ਬੁਖਾਰ, ਫੁੱਲਣ, ਆਲਸ, ਉਲਟੀ, ਹਿਕ, ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ੋਥਮਧੋ ਬਸ੍ਤੌ ਮਧ੍ਯੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਧ੍ਯਗਾਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਃ ਸਰ੍ਵਗਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਗੇਤਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਮੂਤ੍ਰਥੈਲੀ ਦੇ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਜਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 'ਸਰਵਾਂਗਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਸਰਵਗਤ', ਤੇ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਪ੍ਰਤਿਆਪ੍ਰਤਿਆਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਕ੍ਸ਼ਵਥੁਃ ਸ਼ਿਰਾਯਾਮਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍ । ਵਾਤਾਚ੍ਛੋਥਸ਼੍ਚਲੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਃ ਖਰਰੋਮਾਰੁਣੋऽਸਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੀਕ ਆਉਣੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੂਜਨ ਜੋ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ, ਸੁੱਕੀ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਖੜੇ ਹੋਣ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਆਉਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਖਬਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਫਰ੍ਤਿਮੇਦੋਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਤਾ । ਵਾਤੋਤ੍ਤਾਨਃ ਕ੍ਲਮਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਨ੍ਨਮੇਤ੍ਪੀਡਿਤਾਂ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਮੂਤ੍ਰਥੈਲੀ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੂਜਨ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦਾ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਪੀੜਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਗ੍ਧਸ੍ਤੁ ਮਰ੍ਦਨੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਲ੍ਪੋ ਦਿਵਾ ਮਹਾਨ੍ । ਤ੍ਵਕ੍ਸਰ੍षਪਵਿਲਿਪ੍ਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੇ ਸੂਜਨ ਤੇਲੀਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਝੰਝਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੀਤਰਕ੍ਤਾਸਿਂਤਾਭਾਸਃ ਪਿਤ੍ਤਜਾਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋषਕृਤ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਾਸੌ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਹਤੇ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਸੂਜਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੀਲੀ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤृਟ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦੋ ਭ੍ਰਮਕ੍ਲੋਦਮਦਭ੍ਰਮਾਃ । ਸਾਭਿਲਾषੀ ਸ਼ਕृਦ੍ਭੇਦੋ ਗਨ੍ਧਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹੋ ਮृਦੁਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ, ਸਾੜ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਨਮੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਇੱਛਾ, ਦਸਤ, ਵਾਸ਼ਨਾ, ਛੂਹਣ 'ਤੇ ਨਰਮੀ ਤੇ ਮਰਦੂਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਮਾ ਤ੍ਵਕ੍ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੀਤਲੋ ਗੁਰੁਃ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ੂਲੋ ਨਿਦ੍ਰਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਖੁਜਲੀ, ਪੀਲੇ ਵਾਲ, ਚਮੜੀ ਸਖਤ ਤੇ ਠੰਡੀ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲੀਆ, ਚਿੱਟੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦਰਦ, ਨੀਂਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਹਾਜਮੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਘਾਤੇਨ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਚ੍ਛੇਦਭੇਦਕ੍ਸ਼ਤਾਦਿਭਿਃ । ਹਿਮਾਨਿਲੈਰ੍ਦਧ੍ਯਨਿਲੈਰ੍ਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਕਚ੍ਛਜੈਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸੂਜਨ ਟੱਕਰ, ਚਾਕੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੱਟ, ਜਖਮ, ਠੰਡੀ ਹਵਾ, ਖੱਟੀ ਹਵਾ ਜਾਂ ਭੱਲਾਤਕ ਤੇ ਕਪਿਕਚੂ ਪੌਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਰਸੈਃ ਸ਼ੁष੍ਕੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਵਾਨ੍ । ਭृਸ਼ੋष੍ਮਾ ਲੋਹਿਤਾਭਾਸਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਤੀਖੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੂਜਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਜ, ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲਕੜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿषਜਃ ਸਵਿषਪ੍ਰਾਣਿਪਰਿਸਰ੍ਪਣਮੂਤ੍ਰਣਾਤ੍ । ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤਨਖਾਘਾਤਾਦਵਿषਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਪਿ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਿਹੜੀ ਸੂਜਨ ਵਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਟ, ਖਰੋਚ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਤੇ ਵਿਸ਼ ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤੁਸਂਙ੍ਕਰਾਤ੍ । ਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਗਰਯੋਗਾਵਚੂਰ੍ਣਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਗੰਦਗੀ, ਮੂਤ, ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ, ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੂਰਨ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮृਦੁਸ਼੍ਚਲੋऽਵਲਮ੍ਬੀ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋ ਦਾਹਰੁਜਾਕਰਃ । ਨਵੋऽਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਰੇਰਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਸੂਜਨ ਨਰਮ, ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ, ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾੜ ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨਵੀਂ, ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ, ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੩ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤੀਰਰੁਵਾਚ । ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਿਨਿਦਾਨਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਵਿਘਾਤਾਤ੍ਤੁ ਦੋषੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਧਨਵੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸਰਪ ਆਦਿ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੁਣ। ਵਿਸਰਪ ਜਖਮ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਿਗੜ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸੂਜਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਧਿष੍ਠਾਨਞ੍ਚ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਬਾਹ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਭਯਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਤ੍ । ਯਥਾਤ੍ਤਰਞ੍ਚ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੋषੋ ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਇਸ ਦਾ ਥਾਂ ਬਾਹਰਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਡਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿੰਨੀ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕੋਪਨੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਦਾਹਿਭਿਃ । ਦੇਹੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਹ ਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ਹਿ ਸ੍ਥਿਤਾ ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੬੩.

ਜਦੋਂ ਖਾਸ ਉਤਪਾਦਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਤृष੍ਣਾਭਿਯੋਗਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਿषਮਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ । ਆਸ਼ੁ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਤੋ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵਿਸਰ੍ਪਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੩.

ਵਧੀ ਹੋਈ ਪਿਆਸ, ਵਿਆਪਕ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਗੜਬੜੀ, ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਾਜਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।