ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੀਰ੍ਯਮਾਣੈਰਿਵਾਙ੍ਗੈਸ੍ਤੁ ਦ੍ਰਵਤਾ ਹृਦਯੇਨ ਚ । ਸ਼ੂਲੋਕ੍ਸ਼ਿਕੂਟਵਦਨੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਲਾਲਯਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਅੰਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਦਿਲ ਪਿਘਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਲਾਲਾ ਨਾਲ ਜਕੜਨ ਆ ਜਾਵੇ।

ਹੀਨਤृਟ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਦ੍ਵੇषੀ ਸ਼ੀਰ੍ਣਲੋਭੋ ਹਤਾਨਲਃ । ਮਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਵਰੀ ਸ਼੍ਵਾਸੀ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੀ ਤਥਾ ਭ੍ਰਮੀ ॥ ੧,੧੬੨.

ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਘੱਟ, ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ, ਇੱਛਾ ਘੱਟ, ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਾਕਤ ਢੀਲੀ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਕੰਨ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਮृਤ੍ਤਿਕਾਦਨਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਹृਦਯਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਤਾ ਤ੍ਵਚਿ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਰੋਗ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਜਾਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਕੜਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਰੁੱਖਤਾ ਹਨ।

ਅਰੁਚਿਃ ਪੀਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੇਦਾਭਾਵੋऽਲ੍ਪਮृਤ੍ਰਤਾ । ਮੇਦਃ ਸਮਾਨਿਲਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਗਾਢਰੁਕ੍ਕ੍ਲੇਦਗਾਤ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪੀਲਿਆ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਘੱਟ; ਜਦੋਂ ਚਰਬੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤਾ । ਸ਼ੋਥੋ ਨਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਵਿਟ੍ਸ਼ੋषਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਛਨਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਅੱਖਾਂ, ਨਸਾਂ, ਨਖ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੋਜ, ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ, ਮਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤੇ ਹਰਿਤਪਿਤ੍ਤਾਭਃ ਸ਼ਿਰਾਦਿषੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਮਃ । ਤृਟ੍ਸ਼ੋषਮੂਰ੍ਛਾਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਕਟੁਵਕ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਪੀਲਾ-ਹਰਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼ਨਾ, ਠੰਡੀ ਚਾਹ, ਕਰਵਾਪਣ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਟੇੜਾ-ਮੇੜਾ ਸਵਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਕੋ ਦਾਹਃ ਕਫਾਚ੍ਚ ਹृਦਯਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾ । ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਲਵਣਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਰੋਮਹਰ੍षਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਦਸਤ, ਖੱਟਾਪਣ, ਸੜਨ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਸਤਪਣ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਟੇੜਾ-ਮੇੜਾ ਸਵਾਦ, ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਨਿਚਯਾਨ੍ਨष੍ਟਲਿਙ੍ਗੋऽਤਿਦੁਃ ਸਹਃ । ਉਤ੍ਕृष੍ਟੇਨਿਲਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾ ਕਟੁਰ੍ਵਾ ਮਧੁਰਃ ਕਫਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਖੰਘ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਾਰ ਲੱਛਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਕਰਵਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂषਯਿਤ੍ਵਾ ਵਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਨੁਰੁਧ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਚਰਬੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਕਣ ਕਾਰਨ ਰਕਤ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਲੀਆਂ ਦੀ ਘਟਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਛਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਕ੍ਸ਼ਯੇਜਾਤੇ ਨਾਭਿਪਾਦਾਸ੍ਯਮੇਹਨਮ੍ । ਪੁਰੀषਂ ਕृਮਿਵਨ੍ਮੁਞ੍ਚੇਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਸਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਤੇ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਮੂਤਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਖਾਣਾ ਕਿਰਮੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਟੁੱਟਾ-ਫੁੱਟਾ, ਕਫ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਰੋਗੀ ਸੇਵੇਤ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਤਸ੍ਯ ਕਾਮਲਮ੍ । ਕੋष੍ਠਸ਼ਾ ਖੋਦ੍ਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾਸृਙ੍ਮਾਂਸਮਾਹਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੋ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਰੋਗੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਮਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਆਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਰਕਤ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਮੁਖਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ਕृਤ੍ਤਥਾ । ਦਾਹੀ ਵਿਪਾਕਤृष੍ਣਾਵਾਨ੍ ਭੇਕਾਭੋ ਦੁਰ੍ਬਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੜਨ, ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ, ਪਿਆਸ, ਡੱਡੂ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਵੇਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵृਤਸ੍ਯ ਚ । ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਚ ਸ਼ੋਥਾਦ੍ਯਾਃ ਸਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਃ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੂਜ ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਣ-ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸੂਜ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕਾਮਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਕਾਮਲਾ।

ਹਰਿਤਸ਼੍ਯਾਮਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਹਰ੍षੋ ਮृਦੁਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਹਰੇ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਪਿਆਸ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਲਕਾ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵਾ ਚਾਨਲਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਲੀਮਕਮ੍ । ਆਲਸ੍ਯਞ੍ਚਾਤਿਭਵਤਿ ਤੇषਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੇ ਸੁਸਤਪਣ ਜਾਂ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਦੀ ਅੱਗ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਲੀਮਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਆਲਸ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਰਧਾਨਃ ਕਥਿਤਃ ਸ ਏਵਾਤੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਦੁष੍ਟੋ ਦੁष੍ਟਾਨ੍ਬਹਿਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸੂਜ ਮੁੱਖ ਰੋਗ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ, ਰਕਤ, ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖਰਾਬ ਪਦਾਰਥ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਤ੍ਵਾ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਸ੍ਤੈਰ੍ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਉਤ੍ਸੇਧਂ ਸਂਹਤਂ ਸ਼ੋਥਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਨਿਚਯਾਦਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਉਹ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਜ ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਡੀ ਤੇ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਸੂਜ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਵਿਸ਼षੈਸ੍ਤੁ ਰੂਪਭੇਦਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਦੋषੈਃ ਪृਥਗ੍ਵਿਧੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਿषਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਚੋਟ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ, ਐਸੀਆਂ ਸੂਜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਦੇਵ ਨੀਯਮਾਨਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇ ਕਾਮਜਮ੍ਭਵੇਤ੍ । ਪृਥੂਨ੍ਨਤਾਗ੍ਰਗ੍ਰਥਿਤੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਦੁਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਜ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਮਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਚੌੜੀ, ਉਭਰੀ ਤੇ ਗਿੱਠੀ ਹੋਈ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਃ ਸ਼ੋਥਾਨਾਂ ਦੋषਜਾਤੋ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਰ੍ਮੋਪਵਾਸਾਦਿਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸੂਜਾਂ ਦਾ ਆਮ ਕਾਰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਯਦਾਸੇਵੇਦ੍ਗੁਰੁਮਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੀਤਲਮ੍ । ਲਵਣਕ੍ਸ਼ਾਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਸ਼ਾਕਾਮ੍ਬੁਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ-ਜਾਗਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬੇਤਰੀਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ,

ਰੋਧੋ ਵੇਗਸ੍ਯ ਵਲ੍ਲੂਰਮਜੀਰ੍ਣਸ਼੍ਰਮਮੈਥੁਨਮ੍ । ਪਚ੍ਯਤੇ ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਂ ਯਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਣਾਪਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਗ ਰੋਕਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਅਜੀਰਨ, ਥਕਾਵਟ, ਸੰਭੋਗ, ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਔਖਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਰ੍ਸ਼ੋਜਠਰਪ੍ਰਦਰਜ੍ਵਰਾਃ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਾਲਸ੍ਯਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਿਕ੍ਕਾਪਾਣ੍ਡੁਵਿਸਰ੍ਪਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਸਾਸ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਬਵਾਸੀਰ, ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ, ਬੁਖਾਰ, ਫੁੱਲਣ, ਆਲਸ, ਉਲਟੀ, ਹਿਕ, ਪਾਂਡੂ ਰੋਗ ਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ੋਥਮਧੋ ਬਸ੍ਤੌ ਮਧ੍ਯੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਧ੍ਯਗਾਃ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਃ ਸਰ੍ਵਗਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਗੇਤਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਮੂਤ੍ਰਥੈਲੀ ਦੇ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਜਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 'ਸਰਵਾਂਗਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਸਰਵਗਤ', ਤੇ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਪ੍ਰਤਿਆਪ੍ਰਤਿਆਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਕ੍ਸ਼ਵਥੁਃ ਸ਼ਿਰਾਯਾਮਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍ । ਵਾਤਾਚ੍ਛੋਥਸ਼੍ਚਲੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਃ ਖਰਰੋਮਾਰੁਣੋऽਸਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੀਕ ਆਉਣੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੂਜਨ ਜੋ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ, ਸੁੱਕੀ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਖੜੇ ਹੋਣ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਆਉਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਙ੍ਖਬਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਫਰ੍ਤਿਮੇਦੋਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਤਾ । ਵਾਤੋਤ੍ਤਾਨਃ ਕ੍ਲਮਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਨ੍ਨਮੇਤ੍ਪੀਡਿਤਾਂ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਮੂਤ੍ਰਥੈਲੀ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੂਜਨ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦਾ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਪੀੜਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਗ੍ਧਸ੍ਤੁ ਮਰ੍ਦਨੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਲ੍ਪੋ ਦਿਵਾ ਮਹਾਨ੍ । ਤ੍ਵਕ੍ਸਰ੍षਪਵਿਲਿਪ੍ਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੇ ਸੂਜਨ ਤੇਲੀਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਝੰਝਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੀਤਰਕ੍ਤਾਸਿਂਤਾਭਾਸਃ ਪਿਤ੍ਤਜਾਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋषਕृਤ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਾਸੌ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਹਤੇ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਸੂਜਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੀਲੀ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਤृਟ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦੋ ਭ੍ਰਮਕ੍ਲੋਦਮਦਭ੍ਰਮਾਃ । ਸਾਭਿਲਾषੀ ਸ਼ਕृਦ੍ਭੇਦੋ ਗਨ੍ਧਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹੋ ਮृਦੁਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ, ਸਾੜ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਨਮੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਇੱਛਾ, ਦਸਤ, ਵਾਸ਼ਨਾ, ਛੂਹਣ 'ਤੇ ਨਰਮੀ ਤੇ ਮਰਦੂਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।