ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਸਦ੍ਗਨਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਙ੍ਨਾਭਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍ । ਮਲਾਸਂਗੋऽਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੁਦਰੇ ਮਲਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਮਲ ਰੁਕਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਉਲਟੀ—ਇਹ ਸਭ ਪੇਟ ਦੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਰਨੀਲਾਰੁਣਸ਼ਿਰਾਜਾਲੈਰੁਦਰਮਾਵृਤਮ੍ । ਨਾਭੇਰੁਪਰਿ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕृਤਿ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਢੀਠ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰਗਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਾਂਗ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ਼ਲ੍ਯੈ ਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਧੇ ਚੈਵੋਦਰੇ ਤਥਾ । ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਕृਤਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸਰਨ੍ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਸੜਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਖੋਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਏਵ ਗੁਦਾਹੇਤਿ ਤਤੋऽਲ੍ਪਾਲ੍ਪਃ ਸ਼ਕृਦ੍ਰਸਃ । ਸ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕृਤਗਨ੍ਧੋऽਪਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਪੀਤਲੋਹਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜੇ ਗੂਦਾ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾਪਣ ਜਾਂ ਸੜਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਲ ਘੱਟ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਖੂਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਸ਼੍ਚਾਪੂਰ੍ਯ ਜਠਰਂ ਘੋਰਮਾਰਭਤੇ ਤਤਃ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਰਾਸ਼ੁ ਚੈਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਬਾਕੀ ਮਲ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਤਕਲੀਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਦੋषਰੂਪੇ ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਤृਟ੍ਭ੍ਰਮੈਃ । ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪਰਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵੀਤਿ ਚਾਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਪੇਟ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਿਸਣ ਵਾਲਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦੇਃ ਸਹਸਾਪਥ੍ਯਸੇਵਿਨਃ । ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯਾਤਿਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਪਤਲੇ ਹਨ—

ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਦਨਿਲਃ ਕਫਸ਼੍ਚ ਜਲਮੂਰ੍ਛਿਤਃ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤੁ ਤਦੇਵਾਮ੍ਬੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਨ੍ਦੁਰਾਸ਼ਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਬਣ ਕੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕੋਪਾਦੁਦਰਂ ਤृष੍ਣਾਗੁਦਸ੍ਨੁਤਿਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸਾਰੁਚਿਯੁਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਸ਼ਿਰਾਤਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਉਸ ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਪੇਟ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਸ, ਨੱਕ ਦੀ ਰਸ, ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੋਯਪੂਰ੍ਣਾਨ੍ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸਦृਸ਼ਕ੍ਸ਼ੋਭਵੇਪਥੁ । ਬਕੋਦਰਂ ਸ੍ਥਿਰਂਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਾਡੀਮਾਵृਤ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਕੰਪਣ ਤੇ ਹਿਲ-ਮਿਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਬਕੋਦਰ' ਨਾਮ ਦਾ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਾਯਾਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਂ ਪਰਿਚਾਲਿਤਾਃ । ਪਾਕਾ ਦ੍ਰਵਾ ਦ੍ਰਵੀਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਾਨ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਣਹਿ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਗੜਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਚੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਾ ਪਚੇ ਹੋਏ ਰਸ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵੇਦੇ ਚੈਵ ਤੁ ਸਂਰੁਦ੍ਧੇ ਮੂਰ੍ਛਿਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਦੇਵੋਦਰਮਾਪੂਰ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਦਰਾਮਯਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਸ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਸ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂਦਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵृਤ੍ਤਮਾਹਤਞ੍ਚ ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਕृਤ੍ । ਹੀਨਬਲਂ ਤਥਾ ਘੋਰਂ ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਸ੍ਪृष੍ਟਞ੍ਚ ਸਪਤਿ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭਾਰੀ ਪੇਟ ਸਥਿਰ, ਗੋਲ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਧੜਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮੁਦਰੇ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਲੀਹਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਕੋਦਰਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਨਸਾਂ ਦਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸਾਰੇ ਲਕੜਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼, ਪਲੀਹਾ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ।

ਪਕ੍ਸ਼ਾਚ੍ਚ ਜਾਤਸਲਿਲਂ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਮਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਲਕੜਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰਤ ਵਚ੍ਮਿ ਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਪੀਲਿਆ ਤੇ ਸੋਜ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਪਿਛਲੇ ਦੱਸੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—

ਨਤ੍ਰਾਨਿਲੇਨ ਬਲਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਯਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਧਮਨੀਰ੍ਦਸ਼ਮੀਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਸਕਲਾਂ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੇ ਉਹ ਤੱਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਲਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਸ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਗਸृਕ੍ਛ੍ਲੇष੍ਮਮਾਂਸਾਨਿ ਪ੍ਰਦੂष੍ਯਨ੍ਰਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਯੋਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਤ੍ਵਚਿ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਚਮੜੀ, ਖੂਨ, ਕਫ਼ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ, ਰਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਯਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਂ ਤੇषੁ ਚਾਧਿਕਮ੍ । ਯਾਤੋऽਯਂ ਪ੍ਰਹਤੇਦੁਗ੍ਰਃ ਸ ਰੋਗਸ੍ਤੇਨ ਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਆਪਣੀ ਤੁਰਮਰਕ ਵਰਗੀ ਪੀਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਲਿਆ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਾਮਜਸ਼੍ਚ ਗੁਣਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਤਤੋऽਲ੍ਪਰਕ੍ਤਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਨਿਃ ਸਾਰਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਲਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਛੂਹਣ ਢੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪਚੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਖੂਨ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਹੱਡੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੀਰ੍ਯਮਾਣੈਰਿਵਾਙ੍ਗੈਸ੍ਤੁ ਦ੍ਰਵਤਾ ਹृਦਯੇਨ ਚ । ਸ਼ੂਲੋਕ੍ਸ਼ਿਕੂਟਵਦਨੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਲਾਲਯਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਅੰਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਦਿਲ ਪਿਘਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਲਾਲਾ ਨਾਲ ਜਕੜਨ ਆ ਜਾਵੇ।

ਹੀਨਤृਟ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਦ੍ਵੇषੀ ਸ਼ੀਰ੍ਣਲੋਭੋ ਹਤਾਨਲਃ । ਮਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਵਰੀ ਸ਼੍ਵਾਸੀ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੀ ਤਥਾ ਭ੍ਰਮੀ ॥ ੧,੧੬੨.

ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਘੱਟ, ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ, ਇੱਛਾ ਘੱਟ, ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਾਕਤ ਢੀਲੀ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਕੰਨ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਮृਤ੍ਤਿਕਾਦਨਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਹृਦਯਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਤਾ ਤ੍ਵਚਿ ॥ ੧,੧੬੨.

ਇਹ ਰੋਗ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਜਾਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਕੜਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਰੁੱਖਤਾ ਹਨ।

ਅਰੁਚਿਃ ਪੀਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੇਦਾਭਾਵੋऽਲ੍ਪਮृਤ੍ਰਤਾ । ਮੇਦਃ ਸਮਾਨਿਲਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਗਾਢਰੁਕ੍ਕ੍ਲੇਦਗਾਤ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪੀਲਿਆ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਘੱਟ; ਜਦੋਂ ਚਰਬੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤਾ । ਸ਼ੋਥੋ ਨਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਵਿਟ੍ਸ਼ੋषਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਛਨਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਅੱਖਾਂ, ਨਸਾਂ, ਨਖ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੋਜ, ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ, ਮਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤੇ ਹਰਿਤਪਿਤ੍ਤਾਭਃ ਸ਼ਿਰਾਦਿषੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਮਃ । ਤृਟ੍ਸ਼ੋषਮੂਰ੍ਛਾਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਕਟੁਵਕ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਪੀਲਾ-ਹਰਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼ਨਾ, ਠੰਡੀ ਚਾਹ, ਕਰਵਾਪਣ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਟੇੜਾ-ਮੇੜਾ ਸਵਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਕੋ ਦਾਹਃ ਕਫਾਚ੍ਚ ਹृਦਯਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾ । ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਲਵਣਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਰੋਮਹਰ੍षਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਦਸਤ, ਖੱਟਾਪਣ, ਸੜਨ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਸਤਪਣ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਟੇੜਾ-ਮੇੜਾ ਸਵਾਦ, ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਨਿਚਯਾਨ੍ਨष੍ਟਲਿਙ੍ਗੋऽਤਿਦੁਃ ਸਹਃ । ਉਤ੍ਕृष੍ਟੇਨਿਲਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾ ਕਟੁਰ੍ਵਾ ਮਧੁਰਃ ਕਫਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਖੰਘ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਾਰ ਲੱਛਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਕਰਵਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂषਯਿਤ੍ਵਾ ਵਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਨੁਰੁਧ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਚਰਬੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਕਣ ਕਾਰਨ ਰਕਤ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਲੀਆਂ ਦੀ ਘਟਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਛਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।