ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰ੍ਵਦੂषਣਦੁष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸਰਕ੍ਤਾਃ ਸਞ੍ਚਿਤਾ ਮਲਾਃ । ਕੋष੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ਼ੋषਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸਾਰੇ ਮਲ, ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੇਟ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਮੁਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਚ੍ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਮਲ ਪੇਟ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਢ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਯਾਨਪਾਨਾਦਿਚੇष੍ਠਿਤੈਃ । ਅਵਿਹਿਤੈਸ਼੍ਚ ਪਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਮਨਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍षਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ, ਉਤਸ਼ੇਪ, ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਅਣਉਚਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਥਕावट ਕਰਕੇ—

ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਤ੍ਯੁਤਸ੍ਥਾਨੋ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਸ਼ੋਣਿਤਾਦ੍ਵਾ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਵृਦ੍ਧੋ ਜਨਯੇਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਪਲੀਹਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੋऽष੍ਠੀਲਾ ਚਾਤਿਕਠਿਨਃ ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਤਃ ਕੂਰ੍ਮਪृष੍ਠਵਤ੍? । ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਵ੍ਯਾਤਤਿਮਾਹਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਪਲੀਹਾ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸਖਤ, ਬਹੁਤ ਢੀਠ, ਤੇ ਕਛੂਆ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਉਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਕਜ੍ਵਰੈਃ । ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮੂਰ੍ਛਾਛਰ੍ਦਿਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਮੋਹੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਖੰਘ, ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸਵਾਦ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਬੁਖਾਰ, ਪੀਲਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸੜਨ ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੁਣਾਭਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਭਂ ਨੀਲਹਾਰਿਦ੍ਰਰਾਜਿਤਮ੍ । ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਨ ਚਾਨਾਹਮੋਹਤृਡ੍ਦ੍ਗਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਲਾਲੀ ਜਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ; ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹਵਾ, ਉਲਟੀ ਆਉਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਘਾਤਭ੍ਰਮਸਂਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪ੍ਲੀਹਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਕृਦਪਿ ਚ੍ਯੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭਾਰ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਸਖਤੀ, ਰੋਕ, ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਪਲੀਹਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਸਰਕ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵੇ ਭੂਤੇ ਯਕृਤਿ ਚ ਸਦਾ ਬਦ੍ਧਮਲੋ ਗੁਦੇ । ਦੁਰ੍ਨਾਮਭਿਰੁਦਾਵਰ੍ਤੈਰਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਪੀਡਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਜਿਗਰ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੂਦਾ ਵਿੱਚ ਮਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਲਟੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਚਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ਬਦ੍ਧਾਨ੍ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਅਪਾਨੋ ਜਠਰੇ ਤੇਨ ਸਂਰੁਦ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰਰੁਕ੍ਕਰਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਸਦ੍ਗਨਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਙ੍ਨਾਭਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍ । ਮਲਾਸਂਗੋऽਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੁਦਰੇ ਮਲਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਮਲ ਰੁਕਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਉਲਟੀ—ਇਹ ਸਭ ਪੇਟ ਦੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਰਨੀਲਾਰੁਣਸ਼ਿਰਾਜਾਲੈਰੁਦਰਮਾਵृਤਮ੍ । ਨਾਭੇਰੁਪਰਿ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕृਤਿ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਢੀਠ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰਗਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਾਂਗ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ਼ਲ੍ਯੈ ਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਧੇ ਚੈਵੋਦਰੇ ਤਥਾ । ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਕृਤਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸਰਨ੍ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਸੜਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਖੋਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਏਵ ਗੁਦਾਹੇਤਿ ਤਤੋऽਲ੍ਪਾਲ੍ਪਃ ਸ਼ਕृਦ੍ਰਸਃ । ਸ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕृਤਗਨ੍ਧੋऽਪਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਪੀਤਲੋਹਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜੇ ਗੂਦਾ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾਪਣ ਜਾਂ ਸੜਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਲ ਘੱਟ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਖੂਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਸ਼੍ਚਾਪੂਰ੍ਯ ਜਠਰਂ ਘੋਰਮਾਰਭਤੇ ਤਤਃ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਰਾਸ਼ੁ ਚੈਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਬਾਕੀ ਮਲ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਤਕਲੀਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਦੋषਰੂਪੇ ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਤृਟ੍ਭ੍ਰਮੈਃ । ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪਰਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵੀਤਿ ਚਾਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਪੇਟ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਿਸਣ ਵਾਲਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦੇਃ ਸਹਸਾਪਥ੍ਯਸੇਵਿਨਃ । ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯਾਤਿਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਪਤਲੇ ਹਨ—

ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਦਨਿਲਃ ਕਫਸ਼੍ਚ ਜਲਮੂਰ੍ਛਿਤਃ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤੁ ਤਦੇਵਾਮ੍ਬੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਨ੍ਦੁਰਾਸ਼ਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਬਣ ਕੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕੋਪਾਦੁਦਰਂ ਤृष੍ਣਾਗੁਦਸ੍ਨੁਤਿਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸਾਰੁਚਿਯੁਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਸ਼ਿਰਾਤਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਉਸ ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਪੇਟ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਸ, ਨੱਕ ਦੀ ਰਸ, ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੋਯਪੂਰ੍ਣਾਨ੍ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸਦृਸ਼ਕ੍ਸ਼ੋਭਵੇਪਥੁ । ਬਕੋਦਰਂ ਸ੍ਥਿਰਂਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਾਡੀਮਾਵृਤ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਕੰਪਣ ਤੇ ਹਿਲ-ਮਿਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਬਕੋਦਰ' ਨਾਮ ਦਾ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਾਯਾਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਂ ਪਰਿਚਾਲਿਤਾਃ । ਪਾਕਾ ਦ੍ਰਵਾ ਦ੍ਰਵੀਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਾਨ੍ਯਪਿ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਣਹਿ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਗੜਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਚੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਾ ਪਚੇ ਹੋਏ ਰਸ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵੇਦੇ ਚੈਵ ਤੁ ਸਂਰੁਦ੍ਧੇ ਮੂਰ੍ਛਿਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਦੇਵੋਦਰਮਾਪੂਰ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਦਰਾਮਯਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਸ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਸ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂਦਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵृਤ੍ਤਮਾਹਤਞ੍ਚ ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਕृਤ੍ । ਹੀਨਬਲਂ ਤਥਾ ਘੋਰਂ ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਸ੍ਪृष੍ਟਞ੍ਚ ਸਪਤਿ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭਾਰੀ ਪੇਟ ਸਥਿਰ, ਗੋਲ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਧੜਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮੁਦਰੇ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਲੀਹਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਕੋਦਰਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਨਸਾਂ ਦਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸਾਰੇ ਲਕੜਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼, ਪਲੀਹਾ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ।

ਪਕ੍ਸ਼ਾਚ੍ਚ ਜਾਤਸਲਿਲਂ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਮਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਲਕੜਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰਤ ਵਚ੍ਮਿ ਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੬੨.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਪੀਲਿਆ ਤੇ ਸੋਜ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਪਿਛਲੇ ਦੱਸੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—

ਨਤ੍ਰਾਨਿਲੇਨ ਬਲਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਯਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਧਮਨੀਰ੍ਦਸ਼ਮੀਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਸਕਲਾਂ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਜੇ ਉਹ ਤੱਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਲਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਸ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਗਸृਕ੍ਛ੍ਲੇष੍ਮਮਾਂਸਾਨਿ ਪ੍ਰਦੂष੍ਯਨ੍ਰਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਯੋਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਤ੍ਵਚਿ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਚਮੜੀ, ਖੂਨ, ਕਫ਼ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ, ਰਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਯਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਂ ਤੇषੁ ਚਾਧਿਕਮ੍ । ਯਾਤੋऽਯਂ ਪ੍ਰਹਤੇਦੁਗ੍ਰਃ ਸ ਰੋਗਸ੍ਤੇਨ ਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੨.

ਆਪਣੀ ਤੁਰਮਰਕ ਵਰਗੀ ਪੀਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਲਿਆ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।