ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਵੇਗਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਾਰੁਤੇ ਹृਤ੍ਕਟੀਨਾਭਿਪਾਯੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਵੇਦਨਾਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਨਾਭੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ, ਦਿਲ, ਕਮਰ, ਨਾਭੀ, ਪਿੱਛਲਾ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਃ ਸਰੇਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਹਤੇ ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਕਮ੍ । ਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵੇਲ੍ਲੌਲ੍ਯਂ ਨਰਸ੍ਯ ਵਿਰਸਂ ਮੁਖਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਹਵਾ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਸੁਆਦਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਵਾਤੋਦਰੇ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣਿਪਾਨ੍ਮੁਖਕੁਕ੍ਸ਼ਿषੁ । ਕੁਰ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਕਟੀਪृष੍ਠਰੁਕ੍ਪਰ੍ਵਭਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਦੀ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਡਿਆਂ, ਪਾਸਿਆਂ, ਪੇਟ, ਕਮਰ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਾਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਧੋਗੁਰੁਤਾਮਲਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਮੁਖੇ ਚ ਰਸਵਦ੍ਧਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਹੇਠਾਂ ਭਾਰੀਪਣ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤੋਦਭੇਦਮੁਦਰਂ ਨੀਲਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਤਤਮ੍ । ਆਧ੍ਮਾਤਮੁਦਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਮਦ੍ਭੁਤਂ ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਦਰਦ ਨਾਲ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਨੀਲੀ-ਕਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜੀਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰੁਕ੍ਚ੍ਛਬ੍ਦਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਗਤਿਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹਿਤ੍ਵਂ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਥੇ ਹਵਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਕੇ ਦਰਦ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਜਲਣ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕੜਵਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰਮੋਤਿਸਾਰਃ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਾਵੁਦਰਂ ਹਰਿਤ੍ । ਪੀਤਤਾਮ੍ਰਸ਼ਿਰਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਸ੍ਵੇਦਂ ਸੋष੍ਮ ਦਹ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਚੱਕਰ, ਦਸਤ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਸਾਂ ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜਲਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧੂਮਾਯਤੇ ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰਪਾਕਂ ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੋਦਰੇषੁ ਸਦਨਂ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਯਥੁਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਦੀ ਕਫ਼ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰੀਪਣ, ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋऽਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ । ਉਦਰਂ ਤਿਮਿਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਵृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਨੀਂਦ, ਤਕਲੀਫ਼, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਛੋਟਾ ਸਾਹ, ਖੰਘ ਤੇ ਚਮੜੀ ਪੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਧੁੰਦਲਾ, ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਸਫੈਦ-ਕਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੀਰਾਤਿਵृਦ੍ਧੌ ਕਠਿਨਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਕੋਪਨੇ ਤੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਜੀਨੈਤਰ੍ਮਲੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਖਤ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਢੀਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਲ ਨਾਲ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਦੂषਣਦੁष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸਰਕ੍ਤਾਃ ਸਞ੍ਚਿਤਾ ਮਲਾਃ । ਕੋष੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ਼ੋषਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸਾਰੇ ਮਲ, ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੇਟ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਮੁਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਚ੍ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਮਲ ਪੇਟ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਢ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਯਾਨਪਾਨਾਦਿਚੇष੍ਠਿਤੈਃ । ਅਵਿਹਿਤੈਸ਼੍ਚ ਪਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਮਨਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍षਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ, ਉਤਸ਼ੇਪ, ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਅਣਉਚਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਥਕावट ਕਰਕੇ—

ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਤ੍ਯੁਤਸ੍ਥਾਨੋ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਸ਼ੋਣਿਤਾਦ੍ਵਾ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਵृਦ੍ਧੋ ਜਨਯੇਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਪਲੀਹਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੋऽष੍ਠੀਲਾ ਚਾਤਿਕਠਿਨਃ ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਤਃ ਕੂਰ੍ਮਪृष੍ਠਵਤ੍? । ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਵ੍ਯਾਤਤਿਮਾਹਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਪਲੀਹਾ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸਖਤ, ਬਹੁਤ ਢੀਠ, ਤੇ ਕਛੂਆ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਉਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਕਜ੍ਵਰੈਃ । ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮੂਰ੍ਛਾਛਰ੍ਦਿਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਮੋਹੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਖੰਘ, ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸਵਾਦ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਬੁਖਾਰ, ਪੀਲਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸੜਨ ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੁਣਾਭਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਭਂ ਨੀਲਹਾਰਿਦ੍ਰਰਾਜਿਤਮ੍ । ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਨ ਚਾਨਾਹਮੋਹਤृਡ੍ਦ੍ਗਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਲਾਲੀ ਜਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ; ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹਵਾ, ਉਲਟੀ ਆਉਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਘਾਤਭ੍ਰਮਸਂਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪ੍ਲੀਹਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਕृਦਪਿ ਚ੍ਯੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭਾਰ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਸਖਤੀ, ਰੋਕ, ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਪਲੀਹਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਸਰਕ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵੇ ਭੂਤੇ ਯਕृਤਿ ਚ ਸਦਾ ਬਦ੍ਧਮਲੋ ਗੁਦੇ । ਦੁਰ੍ਨਾਮਭਿਰੁਦਾਵਰ੍ਤੈਰਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਪੀਡਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਜਿਗਰ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੂਦਾ ਵਿੱਚ ਮਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਲਟੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਚਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ਬਦ੍ਧਾਨ੍ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਅਪਾਨੋ ਜਠਰੇ ਤੇਨ ਸਂਰੁਦ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰਰੁਕ੍ਕਰਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਸਦ੍ਗਨਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਙ੍ਨਾਭਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍ । ਮਲਾਸਂਗੋऽਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੁਦਰੇ ਮਲਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਮਲ ਰੁਕਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਉਲਟੀ—ਇਹ ਸਭ ਪੇਟ ਦੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਰਨੀਲਾਰੁਣਸ਼ਿਰਾਜਾਲੈਰੁਦਰਮਾਵृਤਮ੍ । ਨਾਭੇਰੁਪਰਿ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕृਤਿ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਢੀਠ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰਗਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਾਂਗ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ਼ਲ੍ਯੈ ਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਧੇ ਚੈਵੋਦਰੇ ਤਥਾ । ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਕृਤਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸਰਨ੍ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਸੜਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਖੋਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਏਵ ਗੁਦਾਹੇਤਿ ਤਤੋऽਲ੍ਪਾਲ੍ਪਃ ਸ਼ਕृਦ੍ਰਸਃ । ਸ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕृਤਗਨ੍ਧੋऽਪਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਪੀਤਲੋਹਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜੇ ਗੂਦਾ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾਪਣ ਜਾਂ ਸੜਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਲ ਘੱਟ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਖੂਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਸ਼੍ਚਾਪੂਰ੍ਯ ਜਠਰਂ ਘੋਰਮਾਰਭਤੇ ਤਤਃ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਰਾਸ਼ੁ ਚੈਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਬਾਕੀ ਮਲ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਤਕਲੀਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਦੋषਰੂਪੇ ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਤृਟ੍ਭ੍ਰਮੈਃ । ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪਰਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵੀਤਿ ਚਾਪਰੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਪੇਟ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਿਸਣ ਵਾਲਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦੇਃ ਸਹਸਾਪਥ੍ਯਸੇਵਿਨਃ । ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯਾਤਿਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਪਤਲੇ ਹਨ—

ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਦਨਿਲਃ ਕਫਸ਼੍ਚ ਜਲਮੂਰ੍ਛਿਤਃ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤੁ ਤਦੇਵਾਮ੍ਬੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਨ੍ਦੁਰਾਸ਼ਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਬਣ ਕੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕੋਪਾਦੁਦਰਂ ਤृष੍ਣਾਗੁਦਸ੍ਨੁਤਿਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸਾਰੁਚਿਯੁਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਸ਼ਿਰਾਤਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਉਸ ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਪੇਟ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਸ, ਨੱਕ ਦੀ ਰਸ, ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।