ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੧ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਉਦਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੌ ਸੁਤਰਾਮੁਦਰਾਣਿ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੧.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸਾਰੇ ਰੋਗ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨੀਰ੍ਣਾਮਯਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਯੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਲਸਂਚਯਾਤ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਵਾਯਵੋ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲਾਵਿਪ੍ਰਵਾਹਿਣੀ? ॥ ੧,੧੬੧.

ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ, ਗੰਦਗੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।

ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਾਨਾਨ੍ਸਂਦੂष੍ਯ ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤਾਨ੍ਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਗਾਨ੍ । ਆਧ੍ਮਾਪ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਮੁਦਰਮष੍ਟਧਾ ਤੇ ਚ ਭੇਦਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਸ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ ਤੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਮਸ੍ਤੌਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ਤੋਦਕੈਃ । ਤੇਨਾਰ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਤਾਲ੍ਵੋष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵਪਾਦਕਰੋਦਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਪਲੀਹਾ, ਗੋਡਿਆਂ ਜਾਂ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਭ ਤੇ ਹੋਠ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨष੍ਟਚੇष੍ਟਬਲਾਹਾਰਾਃ ਕृਤਪ੍ਰਧ੍ਮਾਤ੍ਕੁਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਪੁਰੁषਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤਰੂਪਾ ਭਾਵਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਚਲਣ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਭੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੇਟ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭੂਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋऽਰੁਚਿਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਵਿਦਾਹਞ੍ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ । ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਂ ਯੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸੋऽਪਥ੍ਯਂ ਸੇਵਤੇਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਹਰ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਉਲਟਾ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਚਿਆ ਤੇ ਨਾ-ਪਚਿਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਅਪਚੀਤ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਬਲਮਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯਲ੍ਪੋऽਵਿਚੇष੍ਟਿਤਃ । ਵਿषਯਾਵृਤ੍ਤਿਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਕਸ਼ੋषਾਦਯੋऽਪਿਚ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਰੁਗ੍ਬਸ੍ਤਿਸਨ੍ਧੌ ਸਤਤਂ ਲਘ੍ਵਲ੍ਪਭੋਜਨੈਰਪਿ । ਜਰਾਜੀਰ੍ਣੋ ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਭਵੇਜ੍ਜਠਰਰੋਗਿਣਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਬਲੈਡਰ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਹਲਕਾ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ ਵੀ ਖਾਓ। ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਧੀ ਉਮਰ ਤੇ ਅਪਚਨ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸਤਾ ਮਲਸਰ੍ਗੋऽਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਦਾਹਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਧ੍ਮਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਲਿਲਸਮ੍ਭਵੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਆਲਸੀ, ਸੁਸਤ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮਲ ਵੀ ਘੱਟ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲਣ, ਸੋਜ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤੋਯੇ ਮਰਣਂ ਸ਼ੋਚਨਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ । ਗਵਾਕ੍ਸ਼ਵਚ੍ਛਿਰਾਜਾਲੈਰੁਦਰਂ ਗੁਡ੍ਗੁਡਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲੀ ਖਿੜਕੀ, ਨਸਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਵੇਗਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਾਰੁਤੇ ਹृਤ੍ਕਟੀਨਾਭਿਪਾਯੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਵੇਦਨਾਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਨਾਭੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ, ਦਿਲ, ਕਮਰ, ਨਾਭੀ, ਪਿੱਛਲਾ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਃ ਸਰੇਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਹਤੇ ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਕਮ੍ । ਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵੇਲ੍ਲੌਲ੍ਯਂ ਨਰਸ੍ਯ ਵਿਰਸਂ ਮੁਖਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਹਵਾ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਸੁਆਦਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਵਾਤੋਦਰੇ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣਿਪਾਨ੍ਮੁਖਕੁਕ੍ਸ਼ਿषੁ । ਕੁਰ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਕਟੀਪृष੍ਠਰੁਕ੍ਪਰ੍ਵਭਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਦੀ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਡਿਆਂ, ਪਾਸਿਆਂ, ਪੇਟ, ਕਮਰ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਾਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਧੋਗੁਰੁਤਾਮਲਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਮੁਖੇ ਚ ਰਸਵਦ੍ਧਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਹੇਠਾਂ ਭਾਰੀਪਣ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤੋਦਭੇਦਮੁਦਰਂ ਨੀਲਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਤਤਮ੍ । ਆਧ੍ਮਾਤਮੁਦਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਮਦ੍ਭੁਤਂ ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਦਰਦ ਨਾਲ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਨੀਲੀ-ਕਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜੀਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰੁਕ੍ਚ੍ਛਬ੍ਦਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਗਤਿਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹਿਤ੍ਵਂ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਥੇ ਹਵਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਕੇ ਦਰਦ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਜਲਣ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕੜਵਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰਮੋਤਿਸਾਰਃ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਾਵੁਦਰਂ ਹਰਿਤ੍ । ਪੀਤਤਾਮ੍ਰਸ਼ਿਰਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਸ੍ਵੇਦਂ ਸੋष੍ਮ ਦਹ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਚੱਕਰ, ਦਸਤ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਸਾਂ ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜਲਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧੂਮਾਯਤੇ ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰਪਾਕਂ ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੋਦਰੇषੁ ਸਦਨਂ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਯਥੁਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਦੀ ਕਫ਼ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰੀਪਣ, ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋऽਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ । ਉਦਰਂ ਤਿਮਿਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਵृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਨੀਂਦ, ਤਕਲੀਫ਼, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਛੋਟਾ ਸਾਹ, ਖੰਘ ਤੇ ਚਮੜੀ ਪੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਧੁੰਦਲਾ, ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਸਫੈਦ-ਕਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੀਰਾਤਿਵृਦ੍ਧੌ ਕਠਿਨਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਤ੍ਰਿਦੋषਕੋਪਨੇ ਤੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋषਜੀਨੈਤਰ੍ਮਲੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਖਤ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਢੀਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਲ ਨਾਲ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਦੂषਣਦੁष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸਰਕ੍ਤਾਃ ਸਞ੍ਚਿਤਾ ਮਲਾਃ । ਕੋष੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ਼ੋषਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸਾਰੇ ਮਲ, ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੇਟ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਮੁਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਚ੍ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਮਲ ਪੇਟ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਢ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਯਾਨਪਾਨਾਦਿਚੇष੍ਠਿਤੈਃ । ਅਵਿਹਿਤੈਸ਼੍ਚ ਪਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਮਨਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍षਣੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ, ਉਤਸ਼ੇਪ, ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਅਣਉਚਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਥਕावट ਕਰਕੇ—

ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਤ੍ਯੁਤਸ੍ਥਾਨੋ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ । ਸ਼ੋਣਿਤਾਦ੍ਵਾ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਵृਦ੍ਧੋ ਜਨਯੇਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਪਲੀਹਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੋऽष੍ਠੀਲਾ ਚਾਤਿਕਠਿਨਃ ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਤਃ ਕੂਰ੍ਮਪृष੍ਠਵਤ੍? । ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਵ੍ਯਾਤਤਿਮਾਹਰੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਪਲੀਹਾ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸਖਤ, ਬਹੁਤ ਢੀਠ, ਤੇ ਕਛੂਆ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਉਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਕਜ੍ਵਰੈਃ । ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮੂਰ੍ਛਾਛਰ੍ਦਿਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਮੋਹੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਖੰਘ, ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸਵਾਦ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਬੁਖਾਰ, ਪੀਲਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸੜਨ ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੁਣਾਭਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਭਂ ਨੀਲਹਾਰਿਦ੍ਰਰਾਜਿਤਮ੍ । ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਨ ਚਾਨਾਹਮੋਹਤृਡ੍ਦ੍ਗਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਹ ਲਾਲੀ ਜਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ; ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹਵਾ, ਉਲਟੀ ਆਉਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਘਾਤਭ੍ਰਮਸਂਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪ੍ਲੀਹਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਕृਦਪਿ ਚ੍ਯੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭਾਰ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਸਖਤੀ, ਰੋਕ, ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਪਲੀਹਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਸਰਕ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵੇ ਭੂਤੇ ਯਕृਤਿ ਚ ਸਦਾ ਬਦ੍ਧਮਲੋ ਗੁਦੇ । ਦੁਰ੍ਨਾਮਭਿਰੁਦਾਵਰ੍ਤੈਰਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਪੀਡਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਜਿਗਰ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੂਦਾ ਵਿੱਚ ਮਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਲਟੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।