ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਯੋਨਿषੁ ਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਜਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗਠਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲਾਂਸ਼੍ਚੈਵਾਸृਗਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਯੋਨਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਭੂਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਵੇਦਨੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖੂਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਰਿਸਾਅ, ਬਦਬੂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਸਾੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਦਾਪਿ ਗਰ੍ਭਵਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਰਤਿਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਪਾਕਞ੍ਚਿਰੇਣ ਭਜਤੇ ਨੈਧਤੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪੁਨਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਠ ਗਰਭ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਠਾਂ ਸੰਗ ਕਰਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਫੋੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁष੍ਟਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਸਃ । ਅਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦ੍ਰਧਿਃ ਸੋऽਭੀਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੰਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਸਾੜ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਫੋੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲ੍ਮਾਨ੍ਤਾਰਸ਼੍ਰਯੇ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਵੇਦਨਾ । ਅਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਗਠ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਸਾੜ, ਤਿਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਜ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਬਾਹ੍ਯਕੋष੍ਠਾਙ੍ਗੇषੁ ਚ ਨਾਤਿਰੁਕ੍ । ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਥ ਵਾ ਕਾਸੋ ਬਹਿਰੁਨ੍ਨਤਤਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਗਠ ਪੇਟ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਕ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੰਘ ਜਾਂ ਪੇਟ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਟੋਪਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਰੁਜਮਾਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਵਾਤਰੋਧੇਨ ਤਮਾਨਾਹਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਨਾਹ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਧਨਸ਼੍ਚਾष੍ਠ੍ਯੁਪਮੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲੋऽष੍ਠੀਲਾਤੁ ਸਮੁਨ੍ਨਤਾ । ਸਮਸ੍ਤਾਲਿਙ੍ਗਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯष੍ਠੀਲਾ ਤਦਾਕृਤਿਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਕਦੇ ਧਨ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਰਗੀ, ਕਦੇ ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਓਸਟੀ (ਮੋਟੇ ਸੱਟੇ) ਵਰਗੀ ਉਭਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਓਸਟੀ ਵਰਗੀ ਗਠ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪਕ੍ਵਸ਼ਯੋਦ੍ਭਵੋऽਪ੍ਯੇਵਂ ਵਾਯੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਪੁਰੀषਬਨ੍ਧਤृਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਾਨਿ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਇਹ ਗਠ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਕ ਡਕਾਰ, ਪਖ਼ਾਨਾ ਰੁਕਣਾ, ਜਲਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਣਾ, ਪਚਣ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਚੋਪਮਾਧ੍ਮਾਨਮਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਆਸਨ੍ਨਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਭਵੇਚ੍ਚ ਚਿਹ੍ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਧਨ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਰਗਾ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਣਾ, ਪਚਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਠ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੧ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਉਦਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੌ ਸੁਤਰਾਮੁਦਰਾਣਿ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੧.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸਾਰੇ ਰੋਗ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨੀਰ੍ਣਾਮਯਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਯੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਲਸਂਚਯਾਤ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਵਾਯਵੋ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲਾਵਿਪ੍ਰਵਾਹਿਣੀ? ॥ ੧,੧੬੧.

ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ, ਗੰਦਗੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।

ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਾਨਾਨ੍ਸਂਦੂष੍ਯ ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤਾਨ੍ਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਗਾਨ੍ । ਆਧ੍ਮਾਪ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਮੁਦਰਮष੍ਟਧਾ ਤੇ ਚ ਭੇਦਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਸ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ ਤੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਮਸ੍ਤੌਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ਤੋਦਕੈਃ । ਤੇਨਾਰ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਤਾਲ੍ਵੋष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵਪਾਦਕਰੋਦਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਪਲੀਹਾ, ਗੋਡਿਆਂ ਜਾਂ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਭ ਤੇ ਹੋਠ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨष੍ਟਚੇष੍ਟਬਲਾਹਾਰਾਃ ਕृਤਪ੍ਰਧ੍ਮਾਤ੍ਕੁਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਪੁਰੁषਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤਰੂਪਾ ਭਾਵਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਚਲਣ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਭੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੇਟ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭੂਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋऽਰੁਚਿਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਵਿਦਾਹਞ੍ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ । ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਂ ਯੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸੋऽਪਥ੍ਯਂ ਸੇਵਤੇਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਹਰ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਉਲਟਾ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਚਿਆ ਤੇ ਨਾ-ਪਚਿਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਅਪਚੀਤ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਬਲਮਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯਲ੍ਪੋऽਵਿਚੇष੍ਟਿਤਃ । ਵਿषਯਾਵृਤ੍ਤਿਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਕਸ਼ੋषਾਦਯੋऽਪਿਚ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਰੁਗ੍ਬਸ੍ਤਿਸਨ੍ਧੌ ਸਤਤਂ ਲਘ੍ਵਲ੍ਪਭੋਜਨੈਰਪਿ । ਜਰਾਜੀਰ੍ਣੋ ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਭਵੇਜ੍ਜਠਰਰੋਗਿਣਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਬਲੈਡਰ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਹਲਕਾ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ ਵੀ ਖਾਓ। ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਧੀ ਉਮਰ ਤੇ ਅਪਚਨ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸਤਾ ਮਲਸਰ੍ਗੋऽਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਦਾਹਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਧ੍ਮਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਲਿਲਸਮ੍ਭਵੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਆਲਸੀ, ਸੁਸਤ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮਲ ਵੀ ਘੱਟ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲਣ, ਸੋਜ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤੋਯੇ ਮਰਣਂ ਸ਼ੋਚਨਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ । ਗਵਾਕ੍ਸ਼ਵਚ੍ਛਿਰਾਜਾਲੈਰੁਦਰਂ ਗੁਡ੍ਗੁਡਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲੀ ਖਿੜਕੀ, ਨਸਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਵੇਗਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਮਾਰੁਤੇ ਹृਤ੍ਕਟੀਨਾਭਿਪਾਯੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਵੇਦਨਾਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਨਾਭੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ, ਦਿਲ, ਕਮਰ, ਨਾਭੀ, ਪਿੱਛਲਾ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਃ ਸਰੇਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਹਤੇ ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਕਮ੍ । ਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵੇਲ੍ਲੌਲ੍ਯਂ ਨਰਸ੍ਯ ਵਿਰਸਂ ਮੁਖਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਹਵਾ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਸੁਆਦਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਵਾਤੋਦਰੇ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣਿਪਾਨ੍ਮੁਖਕੁਕ੍ਸ਼ਿषੁ । ਕੁਰ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਕਟੀਪृष੍ਠਰੁਕ੍ਪਰ੍ਵਭਦਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਪੇਟ ਦੀ ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਡਿਆਂ, ਪਾਸਿਆਂ, ਪੇਟ, ਕਮਰ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਾਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਧੋਗੁਰੁਤਾਮਲਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਮੁਖੇ ਚ ਰਸਵਦ੍ਧਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਹੇਠਾਂ ਭਾਰੀਪਣ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤੋਦਭੇਦਮੁਦਰਂ ਨੀਲਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਤਤਮ੍ । ਆਧ੍ਮਾਤਮੁਦਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਮਦ੍ਭੁਤਂ ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਦਰਦ ਨਾਲ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਨੀਲੀ-ਕਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜੀਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰੁਕ੍ਚ੍ਛਬ੍ਦਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਗਤਿਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹਿਤ੍ਵਂ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ ॥ ੧,੧੬੧.

ਇਥੇ ਹਵਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਕੇ ਦਰਦ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਜਲਣ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕੜਵਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰਮੋਤਿਸਾਰਃ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਾਵੁਦਰਂ ਹਰਿਤ੍ । ਪੀਤਤਾਮ੍ਰਸ਼ਿਰਾਦਿਤ੍ਵਂ ਸਸ੍ਵੇਦਂ ਸੋष੍ਮ ਦਹ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਚੱਕਰ, ਦਸਤ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਸਾਂ ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜਲਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧੂਮਾਯਤੇ ਮृਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰਪਾਕਂ ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ । ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੋਦਰੇषੁ ਸਦਨਂ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਯਥੁਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਦੀ ਕਫ਼ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰੀਪਣ, ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋऽਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ । ਉਦਰਂ ਤਿਮਿਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਸ਼ਿਰਾਵृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਨੀਂਦ, ਤਕਲੀਫ਼, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਛੋਟਾ ਸਾਹ, ਖੰਘ ਤੇ ਚਮੜੀ ਪੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਧੁੰਦਲਾ, ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਸਫੈਦ-ਕਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।