ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵੇਧਃ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਗਾਤ੍ਰੇ ਮੁਖੇ ਪਦੇ ਸ਼ੋਥਃ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਸੂਈ ਵਰਗਾ ਚੁਭਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੈਰ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਕृष੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚਲਤ੍ਵਾਦਨਿਲਸ੍ਯਚ । ਅਨਿਰੂਪਿਤਸਂਸ੍ਥਾਨੋ ਵਿਵਿਧਾਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਰੁਖੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਪੀਲਿਕਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਇਵ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੁਦ੍ਯਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹਾਮ੍ਲਕੌ ਮੂਰ੍ਛਾ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਸ੍ਵੇਦਤृਡ੍ਜ੍ਵਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗੰਢ ਐਂਝ ਦੌੜਦੀ ਤੇ ਫੜਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੀਟੀਆਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ; ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸੜਨ, ਖਟਾਸ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਸੀਨਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਗੁਲ੍ਮਾਚ੍ਛੋਥਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਹੀਯਤੇ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦਹਤੀਵਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਜਣ ਜਾਂ ਗਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਫ ਕਦੇ ਘਟ ਜਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।

ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਰੁਚਿਃ ਸਦਨਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਜ੍ਵਰਃ । ਪੀਨਸਾਲਸ੍ਯਹृਲ੍ਲਾਸੌ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਫ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੁਖਾਰ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਆਲਸ, ਮਤਲੀ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਲ੍ਮੋ ਗਭੀਰਃ ਕਠਿਨੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਬਾਲਵਤ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਅਧਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਮਾਰਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗਠ ਅੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੀ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਨਲੇਵਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਤ੍ਥਾ ਗੁਲ੍ਮਾਃ ਸਂਸृष੍ਟਮੈਥੁਨਾਃ । ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕੀ ਘਨੋਨ੍ਨਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਅਕਸਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਠਾਂ ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਸਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਉਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੋऽਸਾਧ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ऋਤੌ ਯਾ ਚੈਵ ਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਾ ਯਤਿ ਵਾ ਯੋਨਿਰੋਗਿਣੀ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਿਹੜੀ ਗਠ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਇਲਾਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਦਰਦ ਜਾਂ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ।

ਸੇਵਤੇ ਵਾਨਿਲਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮੀਰਣਃ । ਨਿਰੁਧ੍ਯਾਤ੍ਯਾਰ੍ਤਵਂ ਯੋਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਔਰਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸੰਗ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਵਾ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਰਤਵ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸੁਕ੍ਸ਼ੌ ਕਰੋਤਿ ਤਦ੍ਗਰ੍ਭੇ ਲਿਙ੍ਗਮਾਵਿष੍ਕਰੋਤਿ ਚ । ਹृਲ੍ਲਾਸਦੌਹृਦਸ੍ਤਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਾਮਚਾਰਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਤਲੀ, ਮਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼, ਦੁੱਧ ਆਉਣਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਯੋਨਿषੁ ਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਜਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗਠਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲਾਂਸ਼੍ਚੈਵਾਸृਗਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਯੋਨਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਭੂਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਵੇਦਨੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖੂਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਰਿਸਾਅ, ਬਦਬੂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਸਾੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਦਾਪਿ ਗਰ੍ਭਵਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਰਤਿਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਪਾਕਞ੍ਚਿਰੇਣ ਭਜਤੇ ਨੈਧਤੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪੁਨਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਠ ਗਰਭ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਠਾਂ ਸੰਗ ਕਰਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਫੋੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁष੍ਟਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਸਃ । ਅਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦ੍ਰਧਿਃ ਸੋऽਭੀਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੰਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਸਾੜ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਫੋੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲ੍ਮਾਨ੍ਤਾਰਸ਼੍ਰਯੇ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਵੇਦਨਾ । ਅਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਗਠ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਸਾੜ, ਤਿਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਜ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਬਾਹ੍ਯਕੋष੍ਠਾਙ੍ਗੇषੁ ਚ ਨਾਤਿਰੁਕ੍ । ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਥ ਵਾ ਕਾਸੋ ਬਹਿਰੁਨ੍ਨਤਤਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਗਠ ਪੇਟ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਕ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੰਘ ਜਾਂ ਪੇਟ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਟੋਪਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਰੁਜਮਾਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਵਾਤਰੋਧੇਨ ਤਮਾਨਾਹਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਨਾਹ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਧਨਸ਼੍ਚਾष੍ਠ੍ਯੁਪਮੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲੋऽष੍ਠੀਲਾਤੁ ਸਮੁਨ੍ਨਤਾ । ਸਮਸ੍ਤਾਲਿਙ੍ਗਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯष੍ਠੀਲਾ ਤਦਾਕृਤਿਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਕਦੇ ਧਨ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਰਗੀ, ਕਦੇ ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਓਸਟੀ (ਮੋਟੇ ਸੱਟੇ) ਵਰਗੀ ਉਭਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਓਸਟੀ ਵਰਗੀ ਗਠ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪਕ੍ਵਸ਼ਯੋਦ੍ਭਵੋऽਪ੍ਯੇਵਂ ਵਾਯੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਪੁਰੀषਬਨ੍ਧਤृਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਾਨਿ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਇਹ ਗਠ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਕ ਡਕਾਰ, ਪਖ਼ਾਨਾ ਰੁਕਣਾ, ਜਲਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਣਾ, ਪਚਣ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਚੋਪਮਾਧ੍ਮਾਨਮਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਆਸਨ੍ਨਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਭਵੇਚ੍ਚ ਚਿਹ੍ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਧਨ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਰਗਾ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਣਾ, ਪਚਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਠ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੧ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਉਦਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੌ ਸੁਤਰਾਮੁਦਰਾਣਿ ਤੁ ॥ ੧,੧੬੧.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸਾਰੇ ਰੋਗ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨੀਰ੍ਣਾਮਯਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਯੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਲਸਂਚਯਾਤ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਵਾਯਵੋ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲਾਵਿਪ੍ਰਵਾਹਿਣੀ? ॥ ੧,੧੬੧.

ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ, ਗੰਦਗੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।

ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਾਨਾਨ੍ਸਂਦੂष੍ਯ ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤਾਨ੍ਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਗਾਨ੍ । ਆਧ੍ਮਾਪ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਮੁਦਰਮष੍ਟਧਾ ਤੇ ਚ ਭੇਦਤਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਸ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ ਤੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਮਸ੍ਤੌਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ਤੋਦਕੈਃ । ਤੇਨਾਰ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਤਾਲ੍ਵੋष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵਪਾਦਕਰੋਦਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਪਲੀਹਾ, ਗੋਡਿਆਂ ਜਾਂ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਭ ਤੇ ਹੋਠ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨष੍ਟਚੇष੍ਟਬਲਾਹਾਰਾਃ ਕृਤਪ੍ਰਧ੍ਮਾਤ੍ਕੁਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਪੁਰੁषਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤਰੂਪਾ ਭਾਵਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੧.

ਜਦੋਂ ਚਲਣ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਭੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੇਟ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭੂਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋऽਰੁਚਿਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਵਿਦਾਹਞ੍ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ । ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਂ ਯੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸੋऽਪਥ੍ਯਂ ਸੇਵਤੇਨਰਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਹਰ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਉਲਟਾ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਚਿਆ ਤੇ ਨਾ-ਪਚਿਆ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਅਪਚੀਤ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਬਲਮਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯਲ੍ਪੋऽਵਿਚੇष੍ਟਿਤਃ । ਵਿषਯਾਵृਤ੍ਤਿਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਕਸ਼ੋषਾਦਯੋऽਪਿਚ ॥ ੧,੧੬੧.

ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਰੁਗ੍ਬਸ੍ਤਿਸਨ੍ਧੌ ਸਤਤਂ ਲਘ੍ਵਲ੍ਪਭੋਜਨੈਰਪਿ । ਜਰਾਜੀਰ੍ਣੋ ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਭਵੇਜ੍ਜਠਰਰੋਗਿਣਃ ॥ ੧,੧੬੧.

ਬਲੈਡਰ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਹਲਕਾ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ ਵੀ ਖਾਓ। ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਧੀ ਉਮਰ ਤੇ ਅਪਚਨ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸਤਾ ਮਲਸਰ੍ਗੋऽਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਦਾਹਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਧ੍ਮਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਲਿਲਸਮ੍ਭਵੇ ॥ ੧,੧੬੧.

ਆਲਸੀ, ਸੁਸਤ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮਲ ਵੀ ਘੱਟ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲਣ, ਸੋਜ ਤੇ ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।