ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਕ੍ਤਵृਦ੍ਧਿਰਸਾਧ੍ਯੇऽਯਂ ਵਾਤਵृਦ੍ਧਿਸਮਾਕृਤਿਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਕृष੍ਣਾਰੁਣਸ਼ਿਰਾ ਊਰ੍ਣਾਵृਤਗਵਾਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਲਹੂ ਵਧ ਜਾਣਾ ਲਾਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾ ਵਧਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਰੁਖੀ, ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤੇ ਉਨ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਵਾਤੋऽष੍ਟਧਾ ਪृਥਦੌषੈਃ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟੈਰ੍ਨਿਚਯਂ ਗਤਃ । ਆਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਚ ਦੋषੇਣ ਨਾਰੀਣਾਂ ਜਾਯਤੇऽष੍ਟਮਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਧਾਰਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੱਠਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰੈਸ਼੍ਚ ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਬਲਵਾਨ੍ਯਾਤਿ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਢ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਃ ਪਿਬਤ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਾਵਨਾਦਿਕਮ੍ । ਸੇਵਤੇ ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰਰ੍ਦਿਤਃ ਸਮੁਦੀਰਯਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ, ਤੈਰਨਾ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਹੋਰ ਵਧਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨਭ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋषਣਂ ਵਾ ਨਿषੇਵਯੇਤ੍ । ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵਾ ਸੁਦ੍ਧਿਹਾਨਿਰ੍ਵਾ ਭਜੇਤ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਨਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਕੋਈ ਤੇਲ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਰੁਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਫੜਕਣ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ—

ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਲਾਃ ਪृਥਕ੍ਚੈਵ ਹਿ ਤੇऽਥਵਾ । ਸਰ੍ਵੋ ਰਕ੍ਤਯੁਤੋ ਵਾਤਾਦ੍ਦੇਹਸ੍ਨੋਤੋऽਨੁਸਾਰਿਣਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਉਸਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਮਾਰ੍ਗਮਾਵृਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਕਰੋਤਿ ਵੈ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਭ੍ਯਂ ਗੁਲ੍ਮੋਤ੍ਥਮੁष੍ਣਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਜਦ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਾਂਠ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍षਣਾਤ੍ਕਫਵਿਡ੍ਘਾਤੈਰ੍ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਵਾ । ਵਾਯੁਃ ਕृਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਕੋष੍ਠੇ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਾਤ੍ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਾਗਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਖਾਨੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹਵਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਰੁਖੇਪਣ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇ ਦੁष੍ਟਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਤਤਃ ਪਿਣ੍ਡਕਵਚ੍ਛ੍ਲੇष੍ਮਾ ਮਲਸਂਸृष੍ਟ ਏਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਫ਼ ਮਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੰਢ ਵਰਗਾ ਗੁੱਛ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਹृਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ । ਵਾਤਜਨ੍ਯੇ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੂਲਜ੍ਵਰ ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੁਲਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਨਾਭੀ, ਦਿਲ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੁਖਾਰ, ਤਲੀ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵੇਧਃ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਗਾਤ੍ਰੇ ਮੁਖੇ ਪਦੇ ਸ਼ੋਥਃ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਸੂਈ ਵਰਗਾ ਚੁਭਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੈਰ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਕृष੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚਲਤ੍ਵਾਦਨਿਲਸ੍ਯਚ । ਅਨਿਰੂਪਿਤਸਂਸ੍ਥਾਨੋ ਵਿਵਿਧਾਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਰੁਖੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਪੀਲਿਕਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਇਵ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੁਦ੍ਯਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹਾਮ੍ਲਕੌ ਮੂਰ੍ਛਾ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਸ੍ਵੇਦਤृਡ੍ਜ੍ਵਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗੰਢ ਐਂਝ ਦੌੜਦੀ ਤੇ ਫੜਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੀਟੀਆਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ; ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸੜਨ, ਖਟਾਸ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਸੀਨਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਗੁਲ੍ਮਾਚ੍ਛੋਥਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਹੀਯਤੇ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦਹਤੀਵਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਜਣ ਜਾਂ ਗਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਫ ਕਦੇ ਘਟ ਜਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।

ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਰੁਚਿਃ ਸਦਨਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਜ੍ਵਰਃ । ਪੀਨਸਾਲਸ੍ਯਹृਲ੍ਲਾਸੌ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਫ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੁਖਾਰ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਆਲਸ, ਮਤਲੀ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਲ੍ਮੋ ਗਭੀਰਃ ਕਠਿਨੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਬਾਲਵਤ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਅਧਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਮਾਰਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗਠ ਅੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੀ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਨਲੇਵਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਤ੍ਥਾ ਗੁਲ੍ਮਾਃ ਸਂਸृष੍ਟਮੈਥੁਨਾਃ । ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕੀ ਘਨੋਨ੍ਨਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਅਕਸਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਠਾਂ ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਸਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਉਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੋऽਸਾਧ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ऋਤੌ ਯਾ ਚੈਵ ਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਾ ਯਤਿ ਵਾ ਯੋਨਿਰੋਗਿਣੀ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਿਹੜੀ ਗਠ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਇਲਾਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਦਰਦ ਜਾਂ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ।

ਸੇਵਤੇ ਵਾਨਿਲਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮੀਰਣਃ । ਨਿਰੁਧ੍ਯਾਤ੍ਯਾਰ੍ਤਵਂ ਯੋਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਔਰਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸੰਗ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਵਾ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਰਤਵ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸੁਕ੍ਸ਼ੌ ਕਰੋਤਿ ਤਦ੍ਗਰ੍ਭੇ ਲਿਙ੍ਗਮਾਵਿष੍ਕਰੋਤਿ ਚ । ਹृਲ੍ਲਾਸਦੌਹृਦਸ੍ਤਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਾਮਚਾਰਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਤਲੀ, ਮਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼, ਦੁੱਧ ਆਉਣਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਯੋਨਿषੁ ਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਜਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗਠਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲਾਂਸ਼੍ਚੈਵਾਸृਗਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਯੋਨਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਭੂਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਵੇਦਨੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖੂਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਰਿਸਾਅ, ਬਦਬੂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਸਾੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਦਾਪਿ ਗਰ੍ਭਵਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਰਤਿਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਪਾਕਞ੍ਚਿਰੇਣ ਭਜਤੇ ਨੈਧਤੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪੁਨਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਠ ਗਰਭ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਠਾਂ ਸੰਗ ਕਰਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਫੋੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁष੍ਟਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਸਃ । ਅਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦ੍ਰਧਿਃ ਸੋऽਭੀਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੰਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਸਾੜ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਫੋੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲ੍ਮਾਨ੍ਤਾਰਸ਼੍ਰਯੇ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਵੇਦਨਾ । ਅਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਗਠ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਸਾੜ, ਤਿਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਜ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਬਾਹ੍ਯਕੋष੍ਠਾਙ੍ਗੇषੁ ਚ ਨਾਤਿਰੁਕ੍ । ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਥ ਵਾ ਕਾਸੋ ਬਹਿਰੁਨ੍ਨਤਤਾਧਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਗਠ ਪੇਟ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਕ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੰਘ ਜਾਂ ਪੇਟ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਟੋਪਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਰੁਜਮਾਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਵਾਤਰੋਧੇਨ ਤਮਾਨਾਹਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਨਾਹ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਧਨਸ਼੍ਚਾष੍ਠ੍ਯੁਪਮੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲੋऽष੍ਠੀਲਾਤੁ ਸਮੁਨ੍ਨਤਾ । ਸਮਸ੍ਤਾਲਿਙ੍ਗਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯष੍ਠੀਲਾ ਤਦਾਕृਤਿਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਕਦੇ ਧਨ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਰਗੀ, ਕਦੇ ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਓਸਟੀ (ਮੋਟੇ ਸੱਟੇ) ਵਰਗੀ ਉਭਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਓਸਟੀ ਵਰਗੀ ਗਠ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪਕ੍ਵਸ਼ਯੋਦ੍ਭਵੋऽਪ੍ਯੇਵਂ ਵਾਯੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਪੁਰੀषਬਨ੍ਧਤृਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਾਨਿ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਇਹ ਗਠ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਕ ਡਕਾਰ, ਪਖ਼ਾਨਾ ਰੁਕਣਾ, ਜਲਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਣਾ, ਪਚਣ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।