ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੇਫਮੂਲਕਰੋ?ਹਿ ਸਃ । ਮੁष੍ਕਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਫਲਕੋषਾਤਿਵਾਹਿਨੀਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਵੱਛਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੋਜੀਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪੀਡ੍ਯ ਧਮਨੀਵृਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਫਲਕੋषਯੋਃ । ਦੋषੋ ਮੇਦਃਸੁ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਸਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਗਦਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਉਹ ਦਬਾਉਂਦਿਆਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੋਸ਼ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਸੋਜ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਨ੍ਤਯੋਰਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯੇ ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤਥਾ । ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਃ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਾਚ੍ਚ ਦਾਹਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਵਾਯੂ ਕਰਕੇ ਮੂਤ੍ਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਛੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਚਾਹੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ, ਸੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਵਾਯੂ ਕਰਕੇ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹੋष੍ਮਪਾਕਵਾਨ੍ । ਕਫਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ਕਠਿਨੋऽਲ੍ਪਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉੱਡੰਬਰੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਪੱਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਫ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੇਜ਼, ਭਾਰੀ, ਚਿਕਣੀ, ਖੁਜਲਦਾਰ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਦ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਃ ਸ੍ਫੋਟਾਵृਤਃ ਪਿਣ੍ਡੋਂ ਵृਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਤਃ । ਕਫਵਨ੍ਮੇਦਸਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਮृਦੁਤਾਲਫਲੋਪਮਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਗੰਢ ਕਾਲੀ, ਚੱਕਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਖੂਨ ਕਰਕੇ ਵਧਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਫ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗੰਢ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਤੇ ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਜਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਃ । ਅਲੋਭਃ ਪੂਰ੍ਣਧृਤਿਮਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਂ ਯਾਤਿ ਸਰਨ੍ਮृਦੁ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਦ ਪਿਸ਼ਾਬ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਲਾਲਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵੀ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਵਹਾਅ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਲਯਃ ਫਲਕੋषਯੋਃ । ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਸਹਾਰੈਃ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਵਗਾਹਨੈਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹੇਠਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਵਿषਮਾਙ੍ਗਵਿਚੇष੍ਟਨੈਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੌਜਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨ੍ਤਰ੍ਦੇਹਿਨੋ ਯਦਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਪਖਾਨਾ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਵਨੋ ਵਿਗੁਣੀਭੂਯ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤਦਧੋਨਯੇਤ੍ । ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ੍ਤਦਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਹਵਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਹੂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾਂਠ ਵਰਗੀ ਸੁਜਣ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਚ ਗੁਲ੍ਮਵृਦ੍ਧਿਮਾਧ੍ਮਾਨਰੁਗ੍ਵੈ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਃ । ਸੁਪੀਡਿਤੋऽਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਨਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ਨੇਤਿ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੰਢ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਸੁਜਣ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਵृਦ੍ਧਿਰਸਾਧ੍ਯੇऽਯਂ ਵਾਤਵृਦ੍ਧਿਸਮਾਕृਤਿਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਕृष੍ਣਾਰੁਣਸ਼ਿਰਾ ਊਰ੍ਣਾਵृਤਗਵਾਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਲਹੂ ਵਧ ਜਾਣਾ ਲਾਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾ ਵਧਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਰੁਖੀ, ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤੇ ਉਨ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਵਾਤੋऽष੍ਟਧਾ ਪृਥਦੌषੈਃ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟੈਰ੍ਨਿਚਯਂ ਗਤਃ । ਆਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਚ ਦੋषੇਣ ਨਾਰੀਣਾਂ ਜਾਯਤੇऽष੍ਟਮਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਧਾਰਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੱਠਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰੈਸ਼੍ਚ ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਬਲਵਾਨ੍ਯਾਤਿ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਢ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਃ ਪਿਬਤ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਾਵਨਾਦਿਕਮ੍ । ਸੇਵਤੇ ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰਰ੍ਦਿਤਃ ਸਮੁਦੀਰਯਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ, ਤੈਰਨਾ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਹੋਰ ਵਧਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨਭ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋषਣਂ ਵਾ ਨਿषੇਵਯੇਤ੍ । ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵਾ ਸੁਦ੍ਧਿਹਾਨਿਰ੍ਵਾ ਭਜੇਤ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਨਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਕੋਈ ਤੇਲ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਰੁਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਫੜਕਣ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ—

ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਲਾਃ ਪृਥਕ੍ਚੈਵ ਹਿ ਤੇऽਥਵਾ । ਸਰ੍ਵੋ ਰਕ੍ਤਯੁਤੋ ਵਾਤਾਦ੍ਦੇਹਸ੍ਨੋਤੋऽਨੁਸਾਰਿਣਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਉਸਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਮਾਰ੍ਗਮਾਵृਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਕਰੋਤਿ ਵੈ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਭ੍ਯਂ ਗੁਲ੍ਮੋਤ੍ਥਮੁष੍ਣਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਜਦ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਾਂਠ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍षਣਾਤ੍ਕਫਵਿਡ੍ਘਾਤੈਰ੍ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਵਾ । ਵਾਯੁਃ ਕृਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਕੋष੍ਠੇ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਾਤ੍ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਾਗਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਖਾਨੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹਵਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਰੁਖੇਪਣ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇ ਦੁष੍ਟਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਤਤਃ ਪਿਣ੍ਡਕਵਚ੍ਛ੍ਲੇष੍ਮਾ ਮਲਸਂਸृष੍ਟ ਏਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਫ਼ ਮਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੰਢ ਵਰਗਾ ਗੁੱਛ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਹृਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ । ਵਾਤਜਨ੍ਯੇ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੂਲਜ੍ਵਰ ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੁਲਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਨਾਭੀ, ਦਿਲ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੁਖਾਰ, ਤਲੀ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵੇਧਃ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਗਾਤ੍ਰੇ ਮੁਖੇ ਪਦੇ ਸ਼ੋਥਃ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਸੂਈ ਵਰਗਾ ਚੁਭਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੈਰ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਕृष੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚਲਤ੍ਵਾਦਨਿਲਸ੍ਯਚ । ਅਨਿਰੂਪਿਤਸਂਸ੍ਥਾਨੋ ਵਿਵਿਧਾਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਰੁਖੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਪੀਲਿਕਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਇਵ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੁਦ੍ਯਤੇ । ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹਾਮ੍ਲਕੌ ਮੂਰ੍ਛਾ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਸ੍ਵੇਦਤृਡ੍ਜ੍ਵਰਾਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗੰਢ ਐਂਝ ਦੌੜਦੀ ਤੇ ਫੜਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੀਟੀਆਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ; ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸੜਨ, ਖਟਾਸ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਸੀਨਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਰਿਦ੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਗੁਲ੍ਮਾਚ੍ਛੋਥਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਹੀਯਤੇ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦਹਤੀਵਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਜਣ ਜਾਂ ਗਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਫ ਕਦੇ ਘਟ ਜਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।

ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਰੁਚਿਃ ਸਦਨਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਜ੍ਵਰਃ । ਪੀਨਸਾਲਸ੍ਯਹृਲ੍ਲਾਸੌ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਫ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੁਖਾਰ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਆਲਸ, ਮਤਲੀ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਲ੍ਮੋ ਗਭੀਰਃ ਕਠਿਨੋ ਗੁਰੁਰ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਬਾਲਵਤ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਅਧਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਮਾਰਕਾਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗਠ ਅੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੀ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਨਲੇਵਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਤ੍ਥਾ ਗੁਲ੍ਮਾਃ ਸਂਸृष੍ਟਮੈਥੁਨਾਃ । ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕੀ ਘਨੋਨ੍ਨਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਅਕਸਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਠਾਂ ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਸਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਉਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੋऽਸਾਧ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ऋਤੌ ਯਾ ਚੈਵ ਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਾ ਯਤਿ ਵਾ ਯੋਨਿਰੋਗਿਣੀ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਿਹੜੀ ਗਠ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਇਲਾਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਦਰਦ ਜਾਂ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ।

ਸੇਵਤੇ ਵਾਨਿਲਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮੀਰਣਃ । ਨਿਰੁਧ੍ਯਾਤ੍ਯਾਰ੍ਤਵਂ ਯੋਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਔਰਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸੰਗ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਵਾ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਰਤਵ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।