ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਸ਼ਤੋਤ੍ਥੋ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਃ ਸ ਰਕ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍ । ਪਿਤ੍ਤਾਸृਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਜਖਮ ਤੋਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਉਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਨੋਪਦ੍ਰਵਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤੋऽਧਿष੍ਠਾਨਭੇਦਤਃ । ਨਾਭੌ ਹਿ ਧ੍ਮਾਤਂ ਚੇਦ੍ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਞ੍ਚਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਦਰਵ ਓਸ ਥਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਾਯਾਮਤਿਤृਟ੍ਪਰਮ੍ । ਗਲਰੋਧਸ਼੍ਚ ਕ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਰੁਜਾ ਹृਦਿ ॥ ੧,੧੬੦.

ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਤਲਲੀ ਦਾ ਰੋਗ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣੀ, ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ—ਇਹ ਸਭ ਕਲੋਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮੋਹਸ੍ਤਮਕਃ ਕਾਸੌ ਹृਦਯੋਦ੍ਧਟ੍ਟਨਨ੍ਤਥਾ । ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਦੋषੋਪਜਨ੍ਮ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਪੇਟ ਜਾਂ ਪਾਸਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਚੇਦੂਰੁਸਨ੍ਧੌ ਚ ਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਕਟਿਪृष੍ਠਯੋਃ । ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਥਾ ਪਾਯੌ ਪਵਨਸ੍ਯ ਨਿਰੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ, ਵੱਛਕ, ਕਮਰ, ਪਿੱਠ, ਪਾਸਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਾਖਾਨਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਮਪਕ੍ਵਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਤੇषਾਂ ਸ਼ੋਥਵਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਦ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਪਰੇ ਗੁਦਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾ, ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਪੱਕ ਕੇ ਪਸ ਵਾਲਾ ਸੋਜ ਹੋਣਾ ਪਛਾਣੋ; ਕੁਝ ਪੱਕਣ ਉੱਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਪਸ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਗੁਦਾ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੇ ਹਨ।

ਗੁਦਾਸ੍ਤਨਾਭਿਜੇ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋषਕ੍ਲੇਦੋਚ੍ਚਵਿਦ੍ਰਧੌ । ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਵਾਧਿष੍ਠਾਨਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗੁਦਾ, ਛਾਤੀ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੰਢ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਮੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਕ੍ਵੋ ਹਿ ਨਾਭਿਵਸ੍ਤਿਸ੍ਥੋ ਭਿਨ੍ਨੋऽਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰੇਵ ਵਾ । ਪਾਕਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਰ੍ਦਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਗੰਢ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਫਟ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਗੰਢ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਪਦਰਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੱਕਣ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਪਾਨਾਂ ਪਾਪਯੋषਿਤਾਮ੍ । ਮृਤੇ ਤੁ ਗਰ੍ਭਗੇ ਚੈਵ ਸਮ੍ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਯਥਰ੍ਘਨਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਥੇ ਪਾਪੀ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਗਰਭ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤਨੇ ਸਮਤ੍ਥੇ ਦੁਃਖਂ ਵਾ ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਨਾਰੀਣਾਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਕਨ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੁ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਗੰਢ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੇਫਮੂਲਕਰੋ?ਹਿ ਸਃ । ਮੁष੍ਕਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਫਲਕੋषਾਤਿਵਾਹਿਨੀਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਵੱਛਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੋਜੀਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪੀਡ੍ਯ ਧਮਨੀਵृਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਫਲਕੋषਯੋਃ । ਦੋषੋ ਮੇਦਃਸੁ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਸਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਗਦਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਉਹ ਦਬਾਉਂਦਿਆਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੋਸ਼ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਸੋਜ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਨ੍ਤਯੋਰਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯੇ ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤਥਾ । ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਃ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਾਚ੍ਚ ਦਾਹਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਵਾਯੂ ਕਰਕੇ ਮੂਤ੍ਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਛੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਚਾਹੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ, ਸੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਵਾਯੂ ਕਰਕੇ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹੋष੍ਮਪਾਕਵਾਨ੍ । ਕਫਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ਕਠਿਨੋऽਲ੍ਪਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉੱਡੰਬਰੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਪੱਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਫ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੇਜ਼, ਭਾਰੀ, ਚਿਕਣੀ, ਖੁਜਲਦਾਰ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਦ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਃ ਸ੍ਫੋਟਾਵृਤਃ ਪਿਣ੍ਡੋਂ ਵृਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਤਃ । ਕਫਵਨ੍ਮੇਦਸਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਮृਦੁਤਾਲਫਲੋਪਮਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਗੰਢ ਕਾਲੀ, ਚੱਕਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਖੂਨ ਕਰਕੇ ਵਧਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਫ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗੰਢ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਤੇ ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਜਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਃ । ਅਲੋਭਃ ਪੂਰ੍ਣਧृਤਿਮਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਂ ਯਾਤਿ ਸਰਨ੍ਮृਦੁ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਦ ਪਿਸ਼ਾਬ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਲਾਲਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵੀ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਵਹਾਅ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਲਯਃ ਫਲਕੋषਯੋਃ । ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਸਹਾਰੈਃ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਵਗਾਹਨੈਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹੇਠਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਵਿषਮਾਙ੍ਗਵਿਚੇष੍ਟਨੈਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੌਜਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨ੍ਤਰ੍ਦੇਹਿਨੋ ਯਦਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਪਖਾਨਾ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਵਨੋ ਵਿਗੁਣੀਭੂਯ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤਦਧੋਨਯੇਤ੍ । ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ੍ਤਦਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਹਵਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਹੂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾਂਠ ਵਰਗੀ ਸੁਜਣ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਚ ਗੁਲ੍ਮਵृਦ੍ਧਿਮਾਧ੍ਮਾਨਰੁਗ੍ਵੈ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਃ । ਸੁਪੀਡਿਤੋऽਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਨਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ਨੇਤਿ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੰਢ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਸੁਜਣ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਵृਦ੍ਧਿਰਸਾਧ੍ਯੇऽਯਂ ਵਾਤਵृਦ੍ਧਿਸਮਾਕृਤਿਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਕृष੍ਣਾਰੁਣਸ਼ਿਰਾ ਊਰ੍ਣਾਵृਤਗਵਾਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਲਹੂ ਵਧ ਜਾਣਾ ਲਾਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾ ਵਧਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਰੁਖੀ, ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤੇ ਉਨ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਵਾਤੋऽष੍ਟਧਾ ਪृਥਦੌषੈਃ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟੈਰ੍ਨਿਚਯਂ ਗਤਃ । ਆਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਚ ਦੋषੇਣ ਨਾਰੀਣਾਂ ਜਾਯਤੇऽष੍ਟਮਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਧਾਰਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੱਠਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰੈਸ਼੍ਚ ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਬਲਵਾਨ੍ਯਾਤਿ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਢ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਃ ਪਿਬਤ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਾਵਨਾਦਿਕਮ੍ । ਸੇਵਤੇ ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰਰ੍ਦਿਤਃ ਸਮੁਦੀਰਯਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ, ਤੈਰਨਾ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਹੋਰ ਵਧਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨਭ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋषਣਂ ਵਾ ਨਿषੇਵਯੇਤ੍ । ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵਾ ਸੁਦ੍ਧਿਹਾਨਿਰ੍ਵਾ ਭਜੇਤ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਨਿ ਵਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੇ ਕੋਈ ਤੇਲ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਰੁਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਫੜਕਣ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ—

ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਲਾਃ ਪृਥਕ੍ਚੈਵ ਹਿ ਤੇऽਥਵਾ । ਸਰ੍ਵੋ ਰਕ੍ਤਯੁਤੋ ਵਾਤਾਦ੍ਦੇਹਸ੍ਨੋਤੋऽਨੁਸਾਰਿਣਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਉਸਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਮਾਰ੍ਗਮਾਵृਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਕਰੋਤਿ ਵੈ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਭ੍ਯਂ ਗੁਲ੍ਮੋਤ੍ਥਮੁष੍ਣਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹਵਾ ਜਦ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਾਂਠ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍षਣਾਤ੍ਕਫਵਿਡ੍ਘਾਤੈਰ੍ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਵਾ । ਵਾਯੁਃ ਕृਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਕੋष੍ਠੇ ਰੌਕ੍ਸ਼੍ਯਾਤ੍ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਾਗਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਖਾਨੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹਵਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਰੁਖੇਪਣ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇ ਦੁष੍ਟਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਤਤਃ ਪਿਣ੍ਡਕਵਚ੍ਛ੍ਲੇष੍ਮਾ ਮਲਸਂਸृष੍ਟ ਏਵ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਫ਼ ਮਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੰਢ ਵਰਗਾ ਗੁੱਛ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।