ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿਹ੍ਮਸ਼ਯ੍ਯਾਵਿਚੇष੍ਟਾਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚਾਸृਕ੍ਪ੍ਰਦੂषਣੈਃ । ਦੁष੍ਟਸਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਮਦਾਮृष੍ਟੋਦਰਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਟੇੜੀ ਮੰਜੀ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ, ਗਲਤ ਹਿਲ-ਚਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਃ ਸ਼ੋਥੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਹਾਸ਼ੂਲੋ ਮਹਾਰੁਜਃ । ਵृਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਾਯਤੋ ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਮृਤੋ ਰੋਗਃ ਸ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਸੋਜ ਦੋਹਾਂ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਗੋਲ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਫੋੜਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੋषੈਃ ਪृਥਕ੍ਸਮੁਦਿਤੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰਤੇਨ ਚ । ਵਹਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਦਾਰੁਣੇ ਗ੍ਰਥਿਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਖੂਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਖ਼ਤ, ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾ ਪਸ ਰਹਿਤ।

ਅਨ੍ਤਰਾ ਦਾਰੁਣਸ਼੍ਚੈਵ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਗੁਲ੍ਮਵਰ੍ਧਨਃ । ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ਸਮੁਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਾਵੀ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਞ੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੁਲਮਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਟੀ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਪਸ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਯਕृਤ੍ਪ੍ਲੀਹਕ੍ਲੋਮਹृਤ੍ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਿ । ਹृਦਯੇ ਵੇਪਮਾਨੇ ਤੁ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਤਿਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਨਾਭੀ, ਮੂਤ੍ਰਾਸਥਾਨ, ਜਿਗਰ, ਤਲਲੀ, ਦਿਲ, ਪੇਟ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਕੰਬਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਸ਼ਿਰੋਤ੍ਥਾਨਪਾਕੋ ਵਿषਮਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਂਜ੍ਞਾਚ੍ਛੇਦਭ੍ਰਮਾਨਾਹਸ੍ਯਨ੍ਦਸਰ੍ਪਣਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕਾਲਾ-ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਕਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗੋਲਾਪਣ ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਣਬਰਾਬਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋਣਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਪਸ ਵਗਣਾ, ਰੇਂਗਣ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਣੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸਿਤਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤृਣ੍ਮੋਹਜ੍ਵਰਦਾਹਵਾਨ੍ । ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਕਫਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲਾਲ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਤਵਾਲਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼ੀਤਕਸ੍ਤਮ੍ਭਜृਮ੍ਭਾਰੋਚਕਗੌਰਵਾਃ । ਚਿਰੋਤ੍ਥਾਨੋऽਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸਂਕੀਰ੍ਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ, ਠੰਢ ਲੱਗਣੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਉਬਾਸੀ ਆਉਣੀ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ, ਭਾਰੀਪਨ, ਦੇਰ ਨਾਲ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮੀ ਵਰਗੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਲੱਛਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕृष੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵृਤਸ਼੍ਯਾਮਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਪਖਾਨਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੋਵੇਂ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਕਾਲੇ ਚੱਕਤੇ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਕਾਲਾ ਪੈਣਾ, ਤੇਜ਼ ਸੜਨ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ।

ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋऽਸृਜਾ ਬਾਹ੍ਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ ਤਥਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥਰਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਪਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਾਹਰਲੇ ਖੂਨ ਵਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ; ਤੇ ਜਖਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਖੂਨ ਵਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ਤੋਤ੍ਥੋ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਃ ਸ ਰਕ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍ । ਪਿਤ੍ਤਾਸृਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਜਖਮ ਤੋਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਉਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਨੋਪਦ੍ਰਵਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤੋऽਧਿष੍ਠਾਨਭੇਦਤਃ । ਨਾਭੌ ਹਿ ਧ੍ਮਾਤਂ ਚੇਦ੍ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਞ੍ਚਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਦਰਵ ਓਸ ਥਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਾਯਾਮਤਿਤृਟ੍ਪਰਮ੍ । ਗਲਰੋਧਸ਼੍ਚ ਕ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਰੁਜਾ ਹृਦਿ ॥ ੧,੧੬੦.

ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਤਲਲੀ ਦਾ ਰੋਗ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣੀ, ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ—ਇਹ ਸਭ ਕਲੋਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮੋਹਸ੍ਤਮਕਃ ਕਾਸੌ ਹृਦਯੋਦ੍ਧਟ੍ਟਨਨ੍ਤਥਾ । ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਦੋषੋਪਜਨ੍ਮ ਚ ॥ ੧,੧੬੦.

ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਪੇਟ ਜਾਂ ਪਾਸਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਚੇਦੂਰੁਸਨ੍ਧੌ ਚ ਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਕਟਿਪृष੍ਠਯੋਃ । ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਥਾ ਪਾਯੌ ਪਵਨਸ੍ਯ ਨਿਰੋਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ, ਵੱਛਕ, ਕਮਰ, ਪਿੱਠ, ਪਾਸਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਾਖਾਨਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਮਪਕ੍ਵਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਤੇषਾਂ ਸ਼ੋਥਵਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਦ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਪਰੇ ਗੁਦਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾ, ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਪੱਕ ਕੇ ਪਸ ਵਾਲਾ ਸੋਜ ਹੋਣਾ ਪਛਾਣੋ; ਕੁਝ ਪੱਕਣ ਉੱਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਪਸ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਗੁਦਾ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੇ ਹਨ।

ਗੁਦਾਸ੍ਤਨਾਭਿਜੇ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋषਕ੍ਲੇਦੋਚ੍ਚਵਿਦ੍ਰਧੌ । ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਵਾਧਿष੍ਠਾਨਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਗੁਦਾ, ਛਾਤੀ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੰਢ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਮੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਕ੍ਵੋ ਹਿ ਨਾਭਿਵਸ੍ਤਿਸ੍ਥੋ ਭਿਨ੍ਨੋऽਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰੇਵ ਵਾ । ਪਾਕਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਰ੍ਦਿਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਗੰਢ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਫਟ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਗੰਢ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਪਦਰਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੱਕਣ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਪਾਨਾਂ ਪਾਪਯੋषਿਤਾਮ੍ । ਮृਤੇ ਤੁ ਗਰ੍ਭਗੇ ਚੈਵ ਸਮ੍ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਯਥਰ੍ਘਨਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਥੇ ਪਾਪੀ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਗਰਭ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤਨੇ ਸਮਤ੍ਥੇ ਦੁਃਖਂ ਵਾ ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਨਾਰੀਣਾਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਕਨ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੁ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਗੰਢ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੇਫਮੂਲਕਰੋ?ਹਿ ਸਃ । ਮੁष੍ਕਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਫਲਕੋषਾਤਿਵਾਹਿਨੀਮ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਵੱਛਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੋਜੀਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪੀਡ੍ਯ ਧਮਨੀਵृਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਫਲਕੋषਯੋਃ । ਦੋषੋ ਮੇਦਃਸੁ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਸਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਗਦਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਉਹ ਦਬਾਉਂਦਿਆਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੋਸ਼ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਸੋਜ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਨ੍ਤਯੋਰਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯੇ ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤਥਾ । ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਃ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਾਚ੍ਚ ਦਾਹਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਵਾਯੂ ਕਰਕੇ ਮੂਤ੍ਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਛੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਚਾਹੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ, ਸੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਵਾਯੂ ਕਰਕੇ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹੋष੍ਮਪਾਕਵਾਨ੍ । ਕਫਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ਕਠਿਨੋऽਲ੍ਪਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉੱਡੰਬਰੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਪੱਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਫ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੇਜ਼, ਭਾਰੀ, ਚਿਕਣੀ, ਖੁਜਲਦਾਰ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਦ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਃ ਸ੍ਫੋਟਾਵृਤਃ ਪਿਣ੍ਡੋਂ ਵृਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਤਃ । ਕਫਵਨ੍ਮੇਦਸਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਮृਦੁਤਾਲਫਲੋਪਮਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਗੰਢ ਕਾਲੀ, ਚੱਕਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਖੂਨ ਕਰਕੇ ਵਧਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਫ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗੰਢ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਤੇ ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਜਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਃ । ਅਲੋਭਃ ਪੂਰ੍ਣਧृਤਿਮਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਂ ਯਾਤਿ ਸਰਨ੍ਮृਦੁ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਦ ਪਿਸ਼ਾਬ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਲਾਲਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵੀ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਵਹਾਅ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਲਯਃ ਫਲਕੋषਯੋਃ । ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਸਹਾਰੈਃ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਵਗਾਹਨੈਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਹੇਠਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਵਿषਮਾਙ੍ਗਵਿਚੇष੍ਟਨੈਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੌਜਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨ੍ਤਰ੍ਦੇਹਿਨੋ ਯਦਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਪਖਾਨਾ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਵਨੋ ਵਿਗੁਣੀਭੂਯ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤਦਧੋਨਯੇਤ੍ । ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ੍ਤਦਾ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦ ਹਵਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਹੂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾਂਠ ਵਰਗੀ ਸੁਜਣ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।