ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੇਹਤ੍ਯੁਦਕਮੇਹੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਵਿਲਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ । ਇਕ੍ਸ਼ੋ ਰਸਮਿਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਧੁਰਂ ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਮੇਹਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਉਦਕਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੰਦਲਾ ਤੇ ਪਿਛਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕਸ਼ੁਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੀ ਭਵੇਤ੍ਪਰ੍ਯੁषਿਤਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹੇਨ ਮੇਹਤਿ । ਸੁਰਾਮੇਹੀ ਸੁਰਾਤੁਲ੍ਯਮੁਪਰ੍ਯਚ੍ਛਮਧੋਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸਾਂਦ੍ਰਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਬੇਸਵਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਰਾਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ — ਉਪਰੋਂ ਸਾਫ ਤੇ ਹੇਠੋਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਹृष੍ਟਰੋਮਾ ਪਿष੍ਟੇਨ ਪਿष੍ਟਬਦ੍ਬਹੁਲਂ ਸਿਤਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹੀ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੂਤ੍ਰ ਪੀਠ ਦੇ ਆਟੇ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ਸਿਕਤਾਮੇਹੀ ਸਿਕਤਾਰੂਪਿਣੋ ਮਲਾਨ੍ । ਸ਼ੀਤਮੇਹੀ ਸੁਬਹੁਸ਼ੋ ਮਧੁਰਂ ਭृਸ਼ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸਿਕਤਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਠੰਢਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਵਧੇਰੇ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੇਹੀ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂਪ੍ਰਮੇਹਤਿ । ਲਾਲਾਤਨ੍ਤੁਯੁਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਲਾਲਾਮੇਹੇਨ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸ਼ਨੈ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਤੇ ਆਹਿਸਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਲਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਪਿਛਕਾ ਤੇ ਲਾਲਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੇਣ ਕ੍ਸ਼ਾਰਤੋਯਵਤ੍ । ਨੀਲਮੇਹਨ ਨੀਲਾਭਂ ਕਾਲਮੇਹੀ ਮਸੀਨਿਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਕਸ਼ਾਰ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਦੀ ਵਾਸ, ਰੰਗ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਛੂਹ alkaline ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੀਲ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਨੀਲਾ, ਤੇ ਕਾਲ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਕਾਲਾ, ਸਿਆਹੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਾਂਸਲੇषੁ ਚ ਧਾਮਸੁ । ਅਨ੍ਤੋਨ੍ਨਤਾ ਮਧ੍ਯਨਿਨ੍ਮਾ ਅਕ੍ਲੇਦਸੁਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਫੁੰਸੀਆਂ ਜੋੜਾਂ, ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਪਰ, ਵਿਚਕਾਰ ਹੇਠਾਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਦ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਰਾਵਮਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਪਿਡਿਕਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰਾਵਿਕਾ । ਸਦਾਹਾ ਕੂਰ੍ਮਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਬੁਧੈਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਨਾਂ ਦੀ ਫੁੰਸੀ ਪਤਲੇ ਪਿਆਲੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਚਛਪਿਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਛੂਆ ਵਰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਮਹਤੀ ਪਿਡਿਕਾ ਨੀਲਾ ਵਿਨਤਾ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਦਹਤਿ ਤ੍ਵਚਮੁਤ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਕष੍ਟਦਾਯਿਨੀ ॥ ੧,੧੫੯.

ਵੱਡੀ, ਨੀਲੀ ਫੁੰਸੀ ਵਿਨਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਵਾਲਿਨੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਾ ਸਿਤਾ ਸ੍ਫੋਟਚਿਤਾ ਦਾਰੁਣਾ ਤ੍ਵਲਜੀ ਭਵੇਤ੍ । ਮਸੂਰਾਕृਤਿ ਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਤੁ ਮਸੂਰਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜੋ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਫੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਹੋਣ, ਤੇ ਦਾਲ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਮਸੂਰੀਕਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍षਪੋਪਮਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਜਿਹ੍ਵਾਪਾਕਮਹਾਰੁਜਾ । ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਮਹਤੀ ਚਾਲ੍ਪਾ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਪਿਡਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੀਭ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਤ੍ਰਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਖਣੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ਵृਤ੍ਤਾ ਕਠਿਨਾ ਚ ਵਿਦਾਰਿਕਾ । ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿਦ੍ਰਧਿਕਾ ਤੁ ਸਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜੋ ਗੋਲ, ਵਿੜਾਰੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਫੋੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਿਦਰਧਿਕਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਚ ਵਿਦਾਰੀ ਚ ਦੁਃ ਸਹਾ ਬਹੁਮੇਦਸਃ । ਸਦ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਲ੍ਪਮੇਦਸਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਪੁਤ੍ਰਣੀ ਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਪਿੱਤ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਿਡਿਕਾਸ੍ਤਾ ਭਵੇਯੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋषੋਦ੍ਰੇਕੋ ਯਥਾਯਥਮ੍ । ਪ੍ਰਮੇਹੇਣ ਵਿਨਾਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁष੍ਟਮੇਦਸਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਧੁਮੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਖਰਾਬ ਚਰਬੀ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਵਚ੍ਚ ਨੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਦ੍ਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਮੇਹਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੇਹ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ ਤਨ੍ਮਹੇਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਙ੍ਗਗਾਨ੍ਧਃ ਸ਼ਿਥਿਲਤ੍ਵਮਙ੍ਗੇ ਸ਼੍ਯ੍ਯਾਸ਼ਨਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਾਭਿषਙ੍ਗਃ । ਹृਨ੍ਨੇਤ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਸ਼੍ਰਵਣੋਪਦਾਹਾ ਘਨੋਗ੍ਰਤਾ ਕੇਸ਼ਨਖਾਭਿਵृਦ੍ਧਿਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਮੂਤਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਰਕਤਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਬੂ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਢਿੱਲ, ਸੁਸਤਪਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਸੌਣ ਦੀ ਲਾਲਚ, ਦਿਲ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਭਾਰੀਪਣ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ-ਨਖਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਾਧ।

ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਲਤਾਲੁਸ਼ੋषੋ ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਮਾਸ੍ਯੇ ਕਰਪਾਦਦਾਹਃ । ਭਵਿष੍ਯਤੋ ਮੇਹਗਣਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਮੂਤ੍ਰੇऽਪਿ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼੍ਚ ॥ ੧,੧੫੯.

ਠੰਢ ਪਸੰਦ ਕਰਨਾ, ਗਲੇ ਤੇ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ—ਇਹ ਮਧੁਮੇਹ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਮੂਤਰ 'ਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤृष੍ਣਾ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਮਧੁਰਂ ਪ੍ਰਪਿਚ੍ਛਂ ਮਧ੍ਵਾਮਯੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਵਿਧੋਵਿਕਾਰਃ । ਸਮ੍ਪੂਰਣਾਦ੍ਵਾ ਕਫਸਮ੍ਭਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇषੁ ਦੋषੇष੍ਵਨਿਲਾਤ੍ਮਕੋ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਧੁਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਪਣ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾਪਣ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਣ ਤਾਂ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਰੂਪਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯੇ ਵੈ ਰਤਿਸਮ੍ਭਵਾਸ਼੍ਚ । ਸਕ੍ਰਾਮਤੇ ਪਿਤ੍ਤਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਯਾਪ੍ਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਮੇਹੋ ਯਦਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦਿष੍ਟਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਿਹੜਾ ਮਧੁਮੇਹ ਕਫ਼ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭੋਗ-ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਧੁਮੇਹ ਕਿਸੇ ਲਿਖੇ ਨਸੀਬ ਕਰਕੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬੦ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਨਿਦਾਨਂ ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਤ ! । ਭੁਕ੍ਤੈਃ ਪਰ੍ਯੁषਿਤਾਤ੍ਯੁष੍ਣਸ਼ੁष੍ਕਰੂਕ੍ਸ਼ਵਿਦਾਹਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਹੁਣ ਫੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਤੂੰ ਗੁਲਮਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣ। ਇਹ ਉਹ ਖਾਣ ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਸੀ, ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਸੁੱਕਾ, ਰੁੱਖਾ ਜਾਂ ਸੜਕਾ ਹੋਵੇ।

ਜਿਹ੍ਮਸ਼ਯ੍ਯਾਵਿਚੇष੍ਟਾਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚਾਸृਕ੍ਪ੍ਰਦੂषਣੈਃ । ਦੁष੍ਟਸਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਮਦਾਮृष੍ਟੋਦਰਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਟੇੜੀ ਮੰਜੀ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ, ਗਲਤ ਹਿਲ-ਚਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਃ ਸ਼ੋਥੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਹਾਸ਼ੂਲੋ ਮਹਾਰੁਜਃ । ਵृਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਾਯਤੋ ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਮृਤੋ ਰੋਗਃ ਸ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜੋ ਸੋਜ ਦੋਹਾਂ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਗੋਲ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਫੋੜਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੋषੈਃ ਪृਥਕ੍ਸਮੁਦਿਤੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰਤੇਨ ਚ । ਵਹਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਦਾਰੁਣੇ ਗ੍ਰਥਿਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਖੂਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਖ਼ਤ, ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾ ਪਸ ਰਹਿਤ।

ਅਨ੍ਤਰਾ ਦਾਰੁਣਸ਼੍ਚੈਵ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਗੁਲ੍ਮਵਰ੍ਧਨਃ । ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ਸਮੁਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਾਵੀ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਞ੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੬੦.

ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੁਲਮਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਟੀ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਪਸ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਯਕृਤ੍ਪ੍ਲੀਹਕ੍ਲੋਮਹृਤ੍ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਿ । ਹृਦਯੇ ਵੇਪਮਾਨੇ ਤੁ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਤਿਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਹ ਨਾਭੀ, ਮੂਤ੍ਰਾਸਥਾਨ, ਜਿਗਰ, ਤਲਲੀ, ਦਿਲ, ਪੇਟ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਕੰਬਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਸ਼ਿਰੋਤ੍ਥਾਨਪਾਕੋ ਵਿषਮਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਂਜ੍ਞਾਚ੍ਛੇਦਭ੍ਰਮਾਨਾਹਸ੍ਯਨ੍ਦਸਰ੍ਪਣਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕਾਲਾ-ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਕਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗੋਲਾਪਣ ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਣਬਰਾਬਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋਣਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਪਸ ਵਗਣਾ, ਰੇਂਗਣ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਣੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸਿਤਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤृਣ੍ਮੋਹਜ੍ਵਰਦਾਹਵਾਨ੍ । ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਕਫਾਤ੍ ॥ ੧,੧੬੦.

ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲਾਲ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਤਵਾਲਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਂਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼ੀਤਕਸ੍ਤਮ੍ਭਜृਮ੍ਭਾਰੋਚਕਗੌਰਵਾਃ । ਚਿਰੋਤ੍ਥਾਨੋऽਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸਂਕੀਰ੍ਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ, ਠੰਢ ਲੱਗਣੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਉਬਾਸੀ ਆਉਣੀ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ, ਭਾਰੀਪਨ, ਦੇਰ ਨਾਲ ਲੱਛਣ ਆਉਣ, ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮੀ ਵਰਗੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਲੱਛਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕृष੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵृਤਸ਼੍ਯਾਮਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੬੦.

ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਪਖਾਨਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੋਵੇਂ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਕਾਲੇ ਚੱਕਤੇ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਕਾਲਾ ਪੈਣਾ, ਤੇਜ਼ ਸੜਨ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ।