ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੇਹਾਨਾਂ ਕਫਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਸ੍ਤੋਦੋਮੁष੍ਕਾਵਦਰਣਂ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਫੂਲਣ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਾਹਸ੍ਤृष੍ਣਾਮ੍ਲਿਕਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਵਾਤਜਾਨਾਮੁਦਾਵਰ੍ਤਃ ਕਮ੍ਪਹृਦ੍ਗਹਲੋਲਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਿਆਸ, ਖੱਟਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਪਖਾਣੀ ਦੀ ਗੜਬੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਚਲਣ, ਕੰਪ, ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੂਲਮੁਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਤਾ ਸ਼ੋषਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਞ੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਵਿਨਤਾਲਜੀ ॥ ੧,੧੫੯.
ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਉੱਠਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ, ਕਚਛਪਿਕਾ, ਜਵਾਲਿਨੀ ਤੇ ਵਿਨਤਾ-ਲਜੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਸੂਰਿਕਾ ਸਰ੍षਪਿਕਾ ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਸਵਿਦਾਰਿਕਾ । ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਡਿਕਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਦਸ਼ ॥ ੧,੧੫੯.
ਮਸੂਰੀਕਾ, ਸਰਸਪਿਕਾ, ਪੁਤ੍ਰਿਨੀ, ਸਵਿਦਾਰਿਕਾ ਤੇ ਵਿਦਰਧੀ — ਇਹ ਦਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੰਸੀਆਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀ ਉਣਮੱਤਤਾ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਫਸਂਸ਼੍ਲੇषਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ । ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼ੀਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਕਫ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ, ਪਿਛਕਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨਾਲ।
ਨਵਂ ਧਾਨ੍ਯਂ ਸੁਰਾਸੂਪਮਾਂਸੇਕ੍ਸ਼ੁਗੁਡਗੋਰਸਮ੍ । ਏਕਸ੍ਥਾਨਾਸਨਵਤਿ ਸ਼ਯਨਂ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਨਵਾਂ ਅਨਾਜ, ਸ਼ਰਾਬ, ਸੂਪ, ਮਾਸ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਲੰਬਾ ਲੇਟਣਾ — ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬਸ੍ਤਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਮੇਹਾਦ੍ਦੂषਿਤਃ ਕਫਃ । ਦੂषਯਿਤ੍ਵਾ ਵਪੁਃ ਕ੍ਲੇਦਂ ਸ੍ਵੇਦਮੇਦੋਵਸਾਮਿषਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਪ੍ਰਮੇਹ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ ਕਫ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ ਨਮੀ, ਪਸੀਨਾ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਮਤਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕਫਾਦੌ ਮੂਤ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਧਾਤੁਂ ਬਸ੍ਤਿਮੁਪਾਨੀਯ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇਚ੍ਚੈਵ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਫ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਾਤੂ ਘਟਣ ਤੇ ਵਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਮੇਹਾਸ੍ਤੇਨੈਵ ਤਦ੍ਭਵਾਃ । ਸਮੇ ਸਮਕृਤਾ ਦੋषੇ ਪਰਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾਪਿ ਚ ॥ ੧,੧੫੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਧਿਆ ਜਾਂ ਅਸਧਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਰਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਭੂਤਾਵਿਲਮੂਤ੍ਰਤਾ । ਦੋषਦੂष੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषੇऽਪਿ ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ ਕਿ ਮੂਤ੍ਰ ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਗੰਦਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਤੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਭੇਦੋ ਮੇਹੇषੁ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਅਚ੍ਛਂ ਬਹੁਸਿਤਂ ਸ਼ੀਤਂ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮੁਦਕੋਪਮਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੂਤ੍ਰ ਦੇ ਰੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਮੂਤ੍ਰ ਸਾਫ, ਬਹੁਤ ਚਿੱਟਾ, ਠੰਢਾ, ਬਿਨਾ ਵਾਸ ਦੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੇਹਤ੍ਯੁਦਕਮੇਹੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਵਿਲਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ । ਇਕ੍ਸ਼ੋ ਰਸਮਿਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਧੁਰਂ ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਮੇਹਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਉਦਕਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੰਦਲਾ ਤੇ ਪਿਛਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕਸ਼ੁਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੀ ਭਵੇਤ੍ਪਰ੍ਯੁषਿਤਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹੇਨ ਮੇਹਤਿ । ਸੁਰਾਮੇਹੀ ਸੁਰਾਤੁਲ੍ਯਮੁਪਰ੍ਯਚ੍ਛਮਧੋਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਸਾਂਦ੍ਰਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਬੇਸਵਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਰਾਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ — ਉਪਰੋਂ ਸਾਫ ਤੇ ਹੇਠੋਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਹृष੍ਟਰੋਮਾ ਪਿष੍ਟੇਨ ਪਿष੍ਟਬਦ੍ਬਹੁਲਂ ਸਿਤਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹੀ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.
ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੂਤ੍ਰ ਪੀਠ ਦੇ ਆਟੇ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ਸਿਕਤਾਮੇਹੀ ਸਿਕਤਾਰੂਪਿਣੋ ਮਲਾਨ੍ । ਸ਼ੀਤਮੇਹੀ ਸੁਬਹੁਸ਼ੋ ਮਧੁਰਂ ਭृਸ਼ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਸਿਕਤਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਠੰਢਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਵਧੇਰੇ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੇਹੀ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂਪ੍ਰਮੇਹਤਿ । ਲਾਲਾਤਨ੍ਤੁਯੁਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਲਾਲਾਮੇਹੇਨ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਸ਼ਨੈ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਤੇ ਆਹਿਸਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਲਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਪਿਛਕਾ ਤੇ ਲਾਲਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੇਣ ਕ੍ਸ਼ਾਰਤੋਯਵਤ੍ । ਨੀਲਮੇਹਨ ਨੀਲਾਭਂ ਕਾਲਮੇਹੀ ਮਸੀਨਿਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਕਸ਼ਾਰ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਦੀ ਵਾਸ, ਰੰਗ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਛੂਹ alkaline ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੀਲ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਨੀਲਾ, ਤੇ ਕਾਲ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਕਾਲਾ, ਸਿਆਹੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਾਂਸਲੇषੁ ਚ ਧਾਮਸੁ । ਅਨ੍ਤੋਨ੍ਨਤਾ ਮਧ੍ਯਨਿਨ੍ਮਾ ਅਕ੍ਲੇਦਸੁਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੯.
ਫੁੰਸੀਆਂ ਜੋੜਾਂ, ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਪਰ, ਵਿਚਕਾਰ ਹੇਠਾਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਦ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰਾਵਮਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਪਿਡਿਕਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰਾਵਿਕਾ । ਸਦਾਹਾ ਕੂਰ੍ਮਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਬੁਧੈਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਨਾਂ ਦੀ ਫੁੰਸੀ ਪਤਲੇ ਪਿਆਲੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਚਛਪਿਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਛੂਆ ਵਰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਮਹਤੀ ਪਿਡਿਕਾ ਨੀਲਾ ਵਿਨਤਾ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਦਹਤਿ ਤ੍ਵਚਮੁਤ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਕष੍ਟਦਾਯਿਨੀ ॥ ੧,੧੫੯.
ਵੱਡੀ, ਨੀਲੀ ਫੁੰਸੀ ਵਿਨਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਵਾਲਿਨੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਰਕ੍ਤਾ ਸਿਤਾ ਸ੍ਫੋਟਚਿਤਾ ਦਾਰੁਣਾ ਤ੍ਵਲਜੀ ਭਵੇਤ੍ । ਮਸੂਰਾਕृਤਿ ਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਤੁ ਮਸੂਰਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੯.
ਜੋ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਫੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਹੋਣ, ਤੇ ਦਾਲ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਮਸੂਰੀਕਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍षਪੋਪਮਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਜਿਹ੍ਵਾਪਾਕਮਹਾਰੁਜਾ । ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਮਹਤੀ ਚਾਲ੍ਪਾ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਪਿਡਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੧੫੯.
ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੀਭ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਤ੍ਰਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਖਣੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ਵृਤ੍ਤਾ ਕਠਿਨਾ ਚ ਵਿਦਾਰਿਕਾ । ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿਦ੍ਰਧਿਕਾ ਤੁ ਸਾ ॥ ੧,੧੫੯.
ਜੋ ਗੋਲ, ਵਿੜਾਰੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਫੋੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਿਦਰਧਿਕਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਚ ਵਿਦਾਰੀ ਚ ਦੁਃ ਸਹਾ ਬਹੁਮੇਦਸਃ । ਸਦ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਲ੍ਪਮੇਦਸਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਪੁਤ੍ਰਣੀ ਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਪਿੱਤ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਡਿਕਾਸ੍ਤਾ ਭਵੇਯੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋषੋਦ੍ਰੇਕੋ ਯਥਾਯਥਮ੍ । ਪ੍ਰਮੇਹੇਣ ਵਿਨਾਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁष੍ਟਮੇਦਸਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਧੁਮੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਖਰਾਬ ਚਰਬੀ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਵਚ੍ਚ ਨੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਦ੍ਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਮੇਹਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੇਹ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ ਤਨ੍ਮਹੇਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਙ੍ਗਗਾਨ੍ਧਃ ਸ਼ਿਥਿਲਤ੍ਵਮਙ੍ਗੇ ਸ਼੍ਯ੍ਯਾਸ਼ਨਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਾਭਿषਙ੍ਗਃ । ਹृਨ੍ਨੇਤ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਸ਼੍ਰਵਣੋਪਦਾਹਾ ਘਨੋਗ੍ਰਤਾ ਕੇਸ਼ਨਖਾਭਿਵृਦ੍ਧਿਃ ॥ ੧,੧੫੯.
ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਮੂਤਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਰਕਤਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਬੂ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਢਿੱਲ, ਸੁਸਤਪਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਸੌਣ ਦੀ ਲਾਲਚ, ਦਿਲ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਭਾਰੀਪਣ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ-ਨਖਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਾਧ।
ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਲਤਾਲੁਸ਼ੋषੋ ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਮਾਸ੍ਯੇ ਕਰਪਾਦਦਾਹਃ । ਭਵਿष੍ਯਤੋ ਮੇਹਗਣਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਮੂਤ੍ਰੇऽਪਿ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼੍ਚ ॥ ੧,੧੫੯.
ਠੰਢ ਪਸੰਦ ਕਰਨਾ, ਗਲੇ ਤੇ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ—ਇਹ ਮਧੁਮੇਹ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਮੂਤਰ 'ਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤृष੍ਣਾ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਮਧੁਰਂ ਪ੍ਰਪਿਚ੍ਛਂ ਮਧ੍ਵਾਮਯੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਵਿਧੋਵਿਕਾਰਃ । ਸਮ੍ਪੂਰਣਾਦ੍ਵਾ ਕਫਸਮ੍ਭਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇषੁ ਦੋषੇष੍ਵਨਿਲਾਤ੍ਮਕੋ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੯.
ਮਧੁਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਪਣ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾਪਣ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਣ ਤਾਂ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਰੂਪਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯੇ ਵੈ ਰਤਿਸਮ੍ਭਵਾਸ਼੍ਚ । ਸਕ੍ਰਾਮਤੇ ਪਿਤ੍ਤਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਯਾਪ੍ਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਮੇਹੋ ਯਦਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦਿष੍ਟਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.
ਜਿਹੜਾ ਮਧੁਮੇਹ ਕਫ਼ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭੋਗ-ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਧੁਮੇਹ ਕਿਸੇ ਲਿਖੇ ਨਸੀਬ ਕਰਕੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।