ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਵਰਿਰੁਵਾਚ । ਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! । ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣੋ ਦਸ਼ ਪਿਤ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੁਣ! ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਵੀਸ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਦਸ ਕਫ ਤੋਂ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ।

षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰੋऽਨਿਲਾਤ੍ਤੇਚ ਮੇਦੋਮਤ੍ਰਕਫਾਵਹਾਃ । ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੇਹੀ ਕਟੁਕਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਸਨ੍ਨਿਭਂ ਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਚਾਰ ਤੇ ਛੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਚਰਬੀ, ਮੱਰੋ ਤੇ ਕਫ ਕਰਕੇ ਹੋਣ। ਹਰੀਦ੍ਰਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਮਿਰਚੀਲਾ ਤੇ ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਖਾਣੀ ਵੀ ਉਹੀ ਰੰਗ ਦੀ।

ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਾਞ੍ਜਿष੍ਠਮੇਹੇਚ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾ ਸਲਿਲੋਪਮਮ੍ । ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਮੁष੍ਣਂ ਸਲਵਣਂ ਰਕ੍ਤਾਭ ਰਕ੍ਤਮੇਹਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਾਂਜਿਸ਼ਠਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸਤ੍ਰਾ ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਕਤਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ।

ਵਸਾਮੇਹੀ ਵਸਾਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਸਾਭਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਨ੍ਮੁਹੁਃ । ਮਜ੍ਜਾਭਂ ਮਜ੍ਜਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਮਜ੍ਜਮੇਹੀ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਵਸਾਮੇਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਰਬੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਰਬੀ ਵਰਗਾ ਮੂਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੱਜਾਮੇਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੱਰੋ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੱਰੋ ਵਰਗਾ ਮੂਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਸ੍ਤੀ ਮਤ੍ਤ ਇਵਾਜਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵੇਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਸਲਸੀਕਂ ਵਿਵਦ੍ਧਂ ਚ ਹਸ੍ਤਿਮੇਹੀ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਹਸਤਿਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਹਥੀ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਮ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਥੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮੇਹੀ ਮਧੁਸਮਂ ਜਾਯਤੇ ਸ ਕਿਲ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇ ਧਾਤੁਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ਵਾਯੌ ਦੋषਾਵृਤਪਥੇ ਯਦਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਧੁਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹਵਾ ਰਸਤੇ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ।

ਆਵृਤੋ ਦੋषਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸੋऽਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣੋ ਭਜਤੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਘ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਦ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਘੱਟ, ਕਦੇ ਪੂਰਾ, ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ਸਰ੍ਵੋਹ੍ਯਾਯਾਤਿ ਮਧੁਮੇਹਤਾਮ੍ । ਮਧੁਰਂ ਯਚ੍ਚ ਮੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧ੍ਵਿਵ ਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਮਧੁਮੇਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਨੋਰ੍ਯਤਃ । ਅਵਿਪਾਕੋऽਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਾਸਃ ਸਪੀਨਸਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸਾਰੇ ਇਹ ਮਧੁਮੇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜੀਰਨ, ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਉਲਟੀ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਖਾਂਸੀ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੇਹਾਨਾਂ ਕਫਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਸ੍ਤੋਦੋਮੁष੍ਕਾਵਦਰਣਂ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਫੂਲਣ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਾਹਸ੍ਤृष੍ਣਾਮ੍ਲਿਕਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਵਾਤਜਾਨਾਮੁਦਾਵਰ੍ਤਃ ਕਮ੍ਪਹृਦ੍ਗਹਲੋਲਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਿਆਸ, ਖੱਟਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਪਖਾਣੀ ਦੀ ਗੜਬੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਚਲਣ, ਕੰਪ, ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੂਲਮੁਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਤਾ ਸ਼ੋषਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਞ੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਵਿਨਤਾਲਜੀ ॥ ੧,੧੫੯.

ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਉੱਠਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ, ਕਚਛਪਿਕਾ, ਜਵਾਲਿਨੀ ਤੇ ਵਿਨਤਾ-ਲਜੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਸੂਰਿਕਾ ਸਰ੍षਪਿਕਾ ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਸਵਿਦਾਰਿਕਾ । ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਡਿਕਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਦਸ਼ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਸੂਰੀਕਾ, ਸਰਸਪਿਕਾ, ਪੁਤ੍ਰਿਨੀ, ਸਵਿਦਾਰਿਕਾ ਤੇ ਵਿਦਰਧੀ — ਇਹ ਦਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੰਸੀਆਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀ ਉਣਮੱਤਤਾ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਫਸਂਸ਼੍ਲੇषਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ । ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼ੀਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਕਫ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ, ਪਿਛਕਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨਾਲ।

ਨਵਂ ਧਾਨ੍ਯਂ ਸੁਰਾਸੂਪਮਾਂਸੇਕ੍ਸ਼ੁਗੁਡਗੋਰਸਮ੍ । ਏਕਸ੍ਥਾਨਾਸਨਵਤਿ ਸ਼ਯਨਂ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਨਵਾਂ ਅਨਾਜ, ਸ਼ਰਾਬ, ਸੂਪ, ਮਾਸ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਲੰਬਾ ਲੇਟਣਾ — ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬਸ੍ਤਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਮੇਹਾਦ੍ਦੂषਿਤਃ ਕਫਃ । ਦੂषਯਿਤ੍ਵਾ ਵਪੁਃ ਕ੍ਲੇਦਂ ਸ੍ਵੇਦਮੇਦੋਵਸਾਮਿषਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਪ੍ਰਮੇਹ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ ਕਫ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ ਨਮੀ, ਪਸੀਨਾ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਮਤਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕਫਾਦੌ ਮੂਤ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਧਾਤੁਂ ਬਸ੍ਤਿਮੁਪਾਨੀਯ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇਚ੍ਚੈਵ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਫ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਾਤੂ ਘਟਣ ਤੇ ਵਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਮੇਹਾਸ੍ਤੇਨੈਵ ਤਦ੍ਭਵਾਃ । ਸਮੇ ਸਮਕृਤਾ ਦੋषੇ ਪਰਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾਪਿ ਚ ॥ ੧,੧੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਧਿਆ ਜਾਂ ਅਸਧਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਰਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਭੂਤਾਵਿਲਮੂਤ੍ਰਤਾ । ਦੋषਦੂष੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषੇऽਪਿ ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ ਕਿ ਮੂਤ੍ਰ ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਗੰਦਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਤੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਭੇਦੋ ਮੇਹੇषੁ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਅਚ੍ਛਂ ਬਹੁਸਿਤਂ ਸ਼ੀਤਂ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮੁਦਕੋਪਮਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੂਤ੍ਰ ਦੇ ਰੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਮੂਤ੍ਰ ਸਾਫ, ਬਹੁਤ ਚਿੱਟਾ, ਠੰਢਾ, ਬਿਨਾ ਵਾਸ ਦੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੇਹਤ੍ਯੁਦਕਮੇਹੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਵਿਲਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ । ਇਕ੍ਸ਼ੋ ਰਸਮਿਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਧੁਰਂ ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਮੇਹਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਉਦਕਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੰਦਲਾ ਤੇ ਪਿਛਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕਸ਼ੁਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੀ ਭਵੇਤ੍ਪਰ੍ਯੁषਿਤਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹੇਨ ਮੇਹਤਿ । ਸੁਰਾਮੇਹੀ ਸੁਰਾਤੁਲ੍ਯਮੁਪਰ੍ਯਚ੍ਛਮਧੋਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸਾਂਦ੍ਰਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਬੇਸਵਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਰਾਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ — ਉਪਰੋਂ ਸਾਫ ਤੇ ਹੇਠੋਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਹृष੍ਟਰੋਮਾ ਪਿष੍ਟੇਨ ਪਿष੍ਟਬਦ੍ਬਹੁਲਂ ਸਿਤਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹੀ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੂਤ੍ਰ ਪੀਠ ਦੇ ਆਟੇ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ਸਿਕਤਾਮੇਹੀ ਸਿਕਤਾਰੂਪਿਣੋ ਮਲਾਨ੍ । ਸ਼ੀਤਮੇਹੀ ਸੁਬਹੁਸ਼ੋ ਮਧੁਰਂ ਭृਸ਼ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸਿਕਤਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਠੰਢਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਵਧੇਰੇ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੇਹੀ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂਪ੍ਰਮੇਹਤਿ । ਲਾਲਾਤਨ੍ਤੁਯੁਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਲਾਲਾਮੇਹੇਨ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸ਼ਨੈ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਤੇ ਆਹਿਸਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਲਾ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਪਿਛਕਾ ਤੇ ਲਾਲਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੇਣ ਕ੍ਸ਼ਾਰਤੋਯਵਤ੍ । ਨੀਲਮੇਹਨ ਨੀਲਾਭਂ ਕਾਲਮੇਹੀ ਮਸੀਨਿਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਕਸ਼ਾਰ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਦੀ ਵਾਸ, ਰੰਗ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਛੂਹ alkaline ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੀਲ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਮੂਤ੍ਰ ਨੀਲਾ, ਤੇ ਕਾਲ-ਮੇਹ ਵਿਚ ਕਾਲਾ, ਸਿਆਹੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਾਂਸਲੇषੁ ਚ ਧਾਮਸੁ । ਅਨ੍ਤੋਨ੍ਨਤਾ ਮਧ੍ਯਨਿਨ੍ਮਾ ਅਕ੍ਲੇਦਸੁਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਫੁੰਸੀਆਂ ਜੋੜਾਂ, ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਪਰ, ਵਿਚਕਾਰ ਹੇਠਾਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਦ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਰਾਵਮਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਪਿਡਿਕਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰਾਵਿਕਾ । ਸਦਾਹਾ ਕੂਰ੍ਮਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਬੁਧੈਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਨਾਂ ਦੀ ਫੁੰਸੀ ਪਤਲੇ ਪਿਆਲੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਚਛਪਿਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਛੂਆ ਵਰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਮਹਤੀ ਪਿਡਿਕਾ ਨੀਲਾ ਵਿਨਤਾ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਦਹਤਿ ਤ੍ਵਚਮੁਤ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਕष੍ਟਦਾਯਿਨੀ ॥ ੧,੧੫੯.

ਵੱਡੀ, ਨੀਲੀ ਫੁੰਸੀ ਵਿਨਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਵਾਲਿਨੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।