ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਂ ਸਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਗੁਰੁਸ਼ੇਫਸੋਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਸ੍ਤਿ ਮੁਖੇ ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਥਿਰਾਲ੍ਪਂ ਸਹਸਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਨਿਕਾਸ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਲਿੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਿਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਾਰਾ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਮਰੀਤੁਲ੍ਯਰੁਗ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਯਾਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਦ੍ਧृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪੱਥਰੀ ਵਰਗਾ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਗੰਢ 'ਮੂਤਰ ਗੰਢ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਮੂਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਂ ਮੂਤ੍ਰਯਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਭਸ੍ਮੋਦਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸ਼ੁਕਰ ਭਸਮ-ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਯੋਰ੍ਵਾਤੇਨੋਦਾਵਰ੍ਤਂ ਸ਼ਕृਦ੍ਯਦਾ । ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋऽਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਸਂਸृष੍ਟਂ ਸ਼ਕृਤਾ ਤਦਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਖਾਣੀ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤਰਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਖਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਬਿਨ੍ਦੁਂ ਤੁਲ੍ਯਗਨ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਘਾਤਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਯਾਮਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਭੋਜਨਾਧ੍ਮਾਨਕਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਵਾਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਪਿੱਤ, ਥਕਾਵਟ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਖੱਟ ਖਾਣਾ, ਪੇਟ ਫੁਲਣ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਵਾਯੁਨਾ ਮੂਤ੍ਰੇ ਵਸ੍ਤਿਸ੍ਥੇ ਚੈਵ ਦਾਹਕृਤ੍ । ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਤਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰਾ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਤਰਾ ਲਾਲ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉष੍ਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁष੍ਣਵਾਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਦੇਹਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥੌ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤੌ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਮ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਪਿੱਤ ਤੇ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਥਕ ਚੁੱਕੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮੂਤਰਾ-ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।

ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਯਂ ਸਰੁਗ੍ਦਾਹਂ ਜਨਯੇਤਾਂ ਤਦਾਹ੍ਵਯਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫੋ ਦ੍ਵਾਦਪਿ ਵਾ ਸਂਹਨ੍ਯੇਤੇਨਿਲੇਨਚੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਿੱਤ, ਕਫ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਦਾ ਪੀਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਘਨਂ ਸृਜੇਤ੍ । ਸਦਾਹਂ ਰੋਚਨਾਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਭਵੇਚ੍ਚ ਤਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਫਿਰ ਮੂਤਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਰੋਚਨਾ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਸਮਸ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਸਾਦਂ ਵਦਨ੍ਤਿਤਮ੍ । ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾ ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਮੂਤਰਾ ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਹਰ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਤਰਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਵਰਿਰੁਵਾਚ । ਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! । ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣੋ ਦਸ਼ ਪਿਤ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੁਣ! ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਵੀਸ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਦਸ ਕਫ ਤੋਂ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ।

षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰੋऽਨਿਲਾਤ੍ਤੇਚ ਮੇਦੋਮਤ੍ਰਕਫਾਵਹਾਃ । ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੇਹੀ ਕਟੁਕਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਸਨ੍ਨਿਭਂ ਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਚਾਰ ਤੇ ਛੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਚਰਬੀ, ਮੱਰੋ ਤੇ ਕਫ ਕਰਕੇ ਹੋਣ। ਹਰੀਦ੍ਰਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਮਿਰਚੀਲਾ ਤੇ ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਖਾਣੀ ਵੀ ਉਹੀ ਰੰਗ ਦੀ।

ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਾਞ੍ਜਿष੍ਠਮੇਹੇਚ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾ ਸਲਿਲੋਪਮਮ੍ । ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਮੁष੍ਣਂ ਸਲਵਣਂ ਰਕ੍ਤਾਭ ਰਕ੍ਤਮੇਹਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਾਂਜਿਸ਼ਠਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸਤ੍ਰਾ ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਕਤਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ।

ਵਸਾਮੇਹੀ ਵਸਾਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਸਾਭਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਨ੍ਮੁਹੁਃ । ਮਜ੍ਜਾਭਂ ਮਜ੍ਜਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਮਜ੍ਜਮੇਹੀ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਵਸਾਮੇਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਰਬੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਰਬੀ ਵਰਗਾ ਮੂਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੱਜਾਮੇਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੱਰੋ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੱਰੋ ਵਰਗਾ ਮੂਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਸ੍ਤੀ ਮਤ੍ਤ ਇਵਾਜਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵੇਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਸਲਸੀਕਂ ਵਿਵਦ੍ਧਂ ਚ ਹਸ੍ਤਿਮੇਹੀ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਹਸਤਿਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਹਥੀ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਮ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਥੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮੇਹੀ ਮਧੁਸਮਂ ਜਾਯਤੇ ਸ ਕਿਲ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇ ਧਾਤੁਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ਵਾਯੌ ਦੋषਾਵृਤਪਥੇ ਯਦਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਧੁਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹਵਾ ਰਸਤੇ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ।

ਆਵृਤੋ ਦੋषਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸੋऽਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣੋ ਭਜਤੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਘ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਦ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਘੱਟ, ਕਦੇ ਪੂਰਾ, ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ਸਰ੍ਵੋਹ੍ਯਾਯਾਤਿ ਮਧੁਮੇਹਤਾਮ੍ । ਮਧੁਰਂ ਯਚ੍ਚ ਮੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧ੍ਵਿਵ ਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਮਧੁਮੇਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਨੋਰ੍ਯਤਃ । ਅਵਿਪਾਕੋऽਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਾਸਃ ਸਪੀਨਸਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸਾਰੇ ਇਹ ਮਧੁਮੇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜੀਰਨ, ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਉਲਟੀ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਖਾਂਸੀ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੇਹਾਨਾਂ ਕਫਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਸ੍ਤੋਦੋਮੁष੍ਕਾਵਦਰਣਂ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਫੂਲਣ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਾਹਸ੍ਤृष੍ਣਾਮ੍ਲਿਕਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਵਾਤਜਾਨਾਮੁਦਾਵਰ੍ਤਃ ਕਮ੍ਪਹृਦ੍ਗਹਲੋਲਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਿਆਸ, ਖੱਟਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਪਖਾਣੀ ਦੀ ਗੜਬੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਚਲਣ, ਕੰਪ, ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੂਲਮੁਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਤਾ ਸ਼ੋषਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਞ੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਵਿਨਤਾਲਜੀ ॥ ੧,੧੫੯.

ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਉੱਠਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ, ਕਚਛਪਿਕਾ, ਜਵਾਲਿਨੀ ਤੇ ਵਿਨਤਾ-ਲਜੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਸੂਰਿਕਾ ਸਰ੍षਪਿਕਾ ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਸਵਿਦਾਰਿਕਾ । ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਡਿਕਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਦਸ਼ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਸੂਰੀਕਾ, ਸਰਸਪਿਕਾ, ਪੁਤ੍ਰਿਨੀ, ਸਵਿਦਾਰਿਕਾ ਤੇ ਵਿਦਰਧੀ — ਇਹ ਦਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੰਸੀਆਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀ ਉਣਮੱਤਤਾ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਫਸਂਸ਼੍ਲੇषਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ । ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼ੀਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਕਫ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ, ਪਿਛਕਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨਾਲ।

ਨਵਂ ਧਾਨ੍ਯਂ ਸੁਰਾਸੂਪਮਾਂਸੇਕ੍ਸ਼ੁਗੁਡਗੋਰਸਮ੍ । ਏਕਸ੍ਥਾਨਾਸਨਵਤਿ ਸ਼ਯਨਂ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਨਵਾਂ ਅਨਾਜ, ਸ਼ਰਾਬ, ਸੂਪ, ਮਾਸ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਲੰਬਾ ਲੇਟਣਾ — ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬਸ੍ਤਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਮੇਹਾਦ੍ਦੂषਿਤਃ ਕਫਃ । ਦੂषਯਿਤ੍ਵਾ ਵਪੁਃ ਕ੍ਲੇਦਂ ਸ੍ਵੇਦਮੇਦੋਵਸਾਮਿषਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਪ੍ਰਮੇਹ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ ਕਫ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ ਨਮੀ, ਪਸੀਨਾ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਮਤਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕਫਾਦੌ ਮੂਤ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਧਾਤੁਂ ਬਸ੍ਤਿਮੁਪਾਨੀਯ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇਚ੍ਚੈਵ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਫ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਮੂਤ੍ਰ-ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਾਤੂ ਘਟਣ ਤੇ ਵਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਮੇਹਾਸ੍ਤੇਨੈਵ ਤਦ੍ਭਵਾਃ । ਸਮੇ ਸਮਕृਤਾ ਦੋषੇ ਪਰਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾਪਿ ਚ ॥ ੧,੧੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਧਿਆ ਜਾਂ ਅਸਧਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਰਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਨ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਭੂਤਾਵਿਲਮੂਤ੍ਰਤਾ । ਦੋषਦੂष੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषੇऽਪਿ ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ ਕਿ ਮੂਤ੍ਰ ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਗੰਦਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਤੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।