ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਰੁਜਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਸੁਵਾਮਤਃ । ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਗਰ੍ਮਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥੂਲਵਿਪ੍ਲੁਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਰ ਰੁਗ੍ਦਾਹਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੋਦ੍ਵੇष੍ਟਨਾਨਿ ਚ । ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਤ ਮੂਤ੍ਰਂ ਬਸ੍ਤੌ ਤੁ ਪੀਡਿਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਥੇ ਇਹ ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਧੜਕਣ ਤੇ ਮੋੜਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ ਸਿਰਫ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਾਵਰੋਧਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੇष ਵਾਤਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਦੁਸ੍ਤਰਤਰੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਬਲੋऽਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਧਾਰਾ ਰੁਕਣ ਨੂੰ 'ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ, ਵਧੀਕ ਹਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

ਸ਼ਕृਪ੍ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਅष੍ਠੀਲਾਭਂ ਘਨਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਚ (ਬ) ਲਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪਖਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ, ਗੱਡਾ ਤੇ ਗੰਢ ਵਾਲਾ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਡੰਡਾ ਵਰਗਾ ਗਠ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾष੍ਠੀਲੇਤਿ ਸਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿष੍ਣੂਤ੍ਰਾਨਿਲ (ਤਿ) ਸਰ੍ਗਕृਤ੍ । ਵਿਗੁਣਃ ਕੁਣ੍ਡਲੀਭੂਤੋ ਬਸ੍ਤੌ ਤੀਵ੍ਰਵ੍ਯਥੋਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਵਾ-ਡੰਡਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਖਰਾਬ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਬਧ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਭ੍ਰਮਤਿ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭੋਦ੍ਵੇष੍ਟਗੌਰਵਮ੍ । ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਥਵਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਸਕृਤ੍ਸਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਇਹ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਕੜਨ, ਮੋੜਨ ਤੇ ਭਾਰੀਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੂਤਰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕੇਤ੍ਯੇਵ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵਿਧृਤੇऽਚਿਰਮ੍ । ਨ ਨਿਰੇਤਿ ਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਾਤੀਤਂ ਤਦਲ੍ਪਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਵਾ-ਗੁੰਝ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੂਤਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਵਾਤਾਦਾਵਰ੍ਤਿਤਂ ਯਦਾ । ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਦੁਦਰਂ ਮੂਤ੍ਰਮਾਪੂਰਯੇਤ੍ਤਦਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਰੋਕਣ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗਾਧ੍ਮਾਨਮਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਮਲਸਂਗ੍ਰਹਮ੍ । ਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਜਾਠਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਵੈਗੁਣ੍ਯੇਨਾਨਿਲੇਨ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਪੇਟ ਫੁਲਣਾ, ਅਸਮਰਥਤਾ ਤੇ ਮਲ ਦਾ ਜਮਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੂਤਰ ਪੇਟ ਦੇ ਛੇਦੇ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਜਾਂ ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੌ ਨਾਭੌ ਚ ਵਾ ਮਲੇ । ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਲਵੇਚ੍ਛਨੈਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਰੁਜਂ ਵਾਥਵਾਰੁਜਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੂਤਰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਜਾਂ ਨਾਭੀ 'ਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੈਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦਰਦ ਦੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਂ ਸਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਗੁਰੁਸ਼ੇਫਸੋਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਸ੍ਤਿ ਮੁਖੇ ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਥਿਰਾਲ੍ਪਂ ਸਹਸਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਨਿਕਾਸ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਲਿੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਿਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਾਰਾ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਮਰੀਤੁਲ੍ਯਰੁਗ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਯਾਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਦ੍ਧृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪੱਥਰੀ ਵਰਗਾ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਗੰਢ 'ਮੂਤਰ ਗੰਢ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਮੂਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਂ ਮੂਤ੍ਰਯਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਭਸ੍ਮੋਦਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸ਼ੁਕਰ ਭਸਮ-ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਯੋਰ੍ਵਾਤੇਨੋਦਾਵਰ੍ਤਂ ਸ਼ਕृਦ੍ਯਦਾ । ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋऽਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਸਂਸृष੍ਟਂ ਸ਼ਕृਤਾ ਤਦਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਖਾਣੀ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤਰਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਖਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਬਿਨ੍ਦੁਂ ਤੁਲ੍ਯਗਨ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਘਾਤਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਯਾਮਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਭੋਜਨਾਧ੍ਮਾਨਕਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਵਾਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਪਿੱਤ, ਥਕਾਵਟ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਖੱਟ ਖਾਣਾ, ਪੇਟ ਫੁਲਣ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਵਾਯੁਨਾ ਮੂਤ੍ਰੇ ਵਸ੍ਤਿਸ੍ਥੇ ਚੈਵ ਦਾਹਕृਤ੍ । ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਤਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰਾ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਤਰਾ ਲਾਲ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉष੍ਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁष੍ਣਵਾਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਦੇਹਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥੌ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤੌ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਮ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਪਿੱਤ ਤੇ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਥਕ ਚੁੱਕੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮੂਤਰਾ-ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।

ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਯਂ ਸਰੁਗ੍ਦਾਹਂ ਜਨਯੇਤਾਂ ਤਦਾਹ੍ਵਯਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫੋ ਦ੍ਵਾਦਪਿ ਵਾ ਸਂਹਨ੍ਯੇਤੇਨਿਲੇਨਚੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਿੱਤ, ਕਫ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਦਾ ਪੀਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਘਨਂ ਸृਜੇਤ੍ । ਸਦਾਹਂ ਰੋਚਨਾਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਭਵੇਚ੍ਚ ਤਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਫਿਰ ਮੂਤਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਰੋਚਨਾ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਸਮਸ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਸਾਦਂ ਵਦਨ੍ਤਿਤਮ੍ । ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾ ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਮੂਤਰਾ ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਹਰ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਤਰਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਵਰਿਰੁਵਾਚ । ਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! । ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣੋ ਦਸ਼ ਪਿਤ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੁਣ! ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀਆਂ ਵੀਸ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਦਸ ਕਫ ਤੋਂ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ।

षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰੋऽਨਿਲਾਤ੍ਤੇਚ ਮੇਦੋਮਤ੍ਰਕਫਾਵਹਾਃ । ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੇਹੀ ਕਟੁਕਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਸਨ੍ਨਿਭਂ ਸ਼ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਚਾਰ ਤੇ ਛੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਚਰਬੀ, ਮੱਰੋ ਤੇ ਕਫ ਕਰਕੇ ਹੋਣ। ਹਰੀਦ੍ਰਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਮਿਰਚੀਲਾ ਤੇ ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਖਾਣੀ ਵੀ ਉਹੀ ਰੰਗ ਦੀ।

ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਾਞ੍ਜਿष੍ਠਮੇਹੇਚ ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾ ਸਲਿਲੋਪਮਮ੍ । ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਮੁष੍ਣਂ ਸਲਵਣਂ ਰਕ੍ਤਾਭ ਰਕ੍ਤਮੇਹਤਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਾਂਜਿਸ਼ਠਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸਤ੍ਰਾ ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਕਤਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ।

ਵਸਾਮੇਹੀ ਵਸਾਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਸਾਭਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਨ੍ਮੁਹੁਃ । ਮਜ੍ਜਾਭਂ ਮਜ੍ਜਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਮਜ੍ਜਮੇਹੀ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਵਸਾਮੇਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਰਬੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਰਬੀ ਵਰਗਾ ਮੂਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੱਜਾਮੇਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੱਰੋ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੱਰੋ ਵਰਗਾ ਮੂਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਸ੍ਤੀ ਮਤ੍ਤ ਇਵਾਜਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵੇਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਸਲਸੀਕਂ ਵਿਵਦ੍ਧਂ ਚ ਹਸ੍ਤਿਮੇਹੀ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਹਸਤਿਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਹਥੀ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਮ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਥੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮੇਹੀ ਮਧੁਸਮਂ ਜਾਯਤੇ ਸ ਕਿਲ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇ ਧਾਤੁਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ਵਾਯੌ ਦੋषਾਵृਤਪਥੇ ਯਦਾ ॥ ੧,੧੫੯.

ਮਧੁਮੇਹੀ ਦਾ ਮੂਤਰਾ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹਵਾ ਰਸਤੇ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ।

ਆਵृਤੋ ਦੋषਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸੋऽਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣੋ ਭਜਤੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਘ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੯.

ਜਦ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਘੱਟ, ਕਦੇ ਪੂਰਾ, ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ਸਰ੍ਵੋਹ੍ਯਾਯਾਤਿ ਮਧੁਮੇਹਤਾਮ੍ । ਮਧੁਰਂ ਯਚ੍ਚ ਮੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧ੍ਵਿਵ ਮੇਹਤਿ ॥ ੧,੧੫੯.

ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਮਧੁਮੇਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਨੋਰ੍ਯਤਃ । ਅਵਿਪਾਕੋऽਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਾਸਃ ਸਪੀਨਸਃ ॥ ੧,੧੫੯.

ਸਾਰੇ ਇਹ ਮਧੁਮੇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜੀਰਨ, ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਉਲਟੀ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਖਾਂਸੀ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।