ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ਸਾਸृਙ੍ਮਾਂਸਮਧ੍ਵਨਿ ਰੁਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ਤਤ੍ਰ ਬਾਤਾਭਿਸृਤ੍ਯਾਰ੍ਤੋਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਖਾਦਤਿ ਵੇਪਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ, ਵਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਰੀਜ਼ ਦੰਦ ਕਟਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।

ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਮੇਹਨਂ ਨਾਭਿਂ ਪੀਡਯਤ੍ਯਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸਾਨਿਲਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਸ਼ਕृਨ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੇਹਤਿ ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਹ ਲਿੰਗ ਤੇ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਲ ਛੱਡਦਾ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਰੂਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਮਰੀ ਚਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਤਾ ਕਣ੍ਟਕੈਰਿਵ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦਹ੍ਯਤੇ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨ ਇਵੋष੍ਣਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਸ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਰੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ; ਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਰਕ੍ਤਾ ਪੀਤਾ ਸਿਤਾਸ਼੍ਮਰਾ । ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਵ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਸ਼ੀਤਲੋ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪੱਥਰੀ ਭੱਲਾਤਕ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਫ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਠੰਡੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਮਹਤੀ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਮਧੁਵਰ੍ਣਾਥ ਵਾ ਸਿਤਾ । ਏਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਬਾਲਨਾਂ ਤੇषਾਮੇਵ ਚ ਭੂਯਸਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਵੱਡੀ, ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਰੰਗ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਮਲਾਇਮ ਪੱਥਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਧ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਸ਼ਯੋਪਚਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਗਹਣਾਹਰਣੇ ਸੁਖੀ । ਸੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀ ਤੁ ਮਹਤੀ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਾਰਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਚੈਨਲ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਕੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਮਭੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਅਣ੍ਡਯੋਰਨ੍ਤਰੇऽਨਿਲਃ । ਸ਼ੋषਯਤ੍ਯੁਪਸਂਗृਹ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਰਮਸ਼੍ਮਰੀ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜੇ ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਦੋ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੁੱਕਿਆ ਸ਼ੁਕਰ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਸ੍ਤਿਰੁਕ੍ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਸ਼੍ਵਯਥੁਕਾਰਿਣੀ । ਤਸ੍ਯਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਸ਼ੁष੍ਕਮੇਤ੍ਯ ਵਿਲੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਸ ਨਾਲ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਕ ਕੇ ਘੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੀਡਿਤੇ ਜ੍ਵਰਕਾਸੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ਼੍ਮਰ੍ਯੇਵ ਚ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ । ਅਸੌ ਵਾ ਵਾਯੁਨਾ ਭਿਨ੍ਨਾ ਸਾ ਤ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਮੁਲੋਮਗੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਪੀੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਖੰਘ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੱਥਰੀ ਕਣਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰੇਤਿ ਸਹ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ । ਮੂਤ੍ਰਸਂਧਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਮੁਖੇ ਮਰੁਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਮੂਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਿੱਚ ਚਲ ਕੇ ਪਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹਵਾ ਗੁੱਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਰੁਜਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਸੁਵਾਮਤਃ । ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਗਰ੍ਮਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥੂਲਵਿਪ੍ਲੁਤਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਰ ਰੁਗ੍ਦਾਹਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੋਦ੍ਵੇष੍ਟਨਾਨਿ ਚ । ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਤ ਮੂਤ੍ਰਂ ਬਸ੍ਤੌ ਤੁ ਪੀਡਿਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਥੇ ਇਹ ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਧੜਕਣ ਤੇ ਮੋੜਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ ਸਿਰਫ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਾਵਰੋਧਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੇष ਵਾਤਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਦੁਸ੍ਤਰਤਰੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਬਲੋऽਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਧਾਰਾ ਰੁਕਣ ਨੂੰ 'ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ, ਵਧੀਕ ਹਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

ਸ਼ਕृਪ੍ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਅष੍ਠੀਲਾਭਂ ਘਨਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਚ (ਬ) ਲਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪਖਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ, ਗੱਡਾ ਤੇ ਗੰਢ ਵਾਲਾ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਡੰਡਾ ਵਰਗਾ ਗਠ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾष੍ਠੀਲੇਤਿ ਸਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿष੍ਣੂਤ੍ਰਾਨਿਲ (ਤਿ) ਸਰ੍ਗਕृਤ੍ । ਵਿਗੁਣਃ ਕੁਣ੍ਡਲੀਭੂਤੋ ਬਸ੍ਤੌ ਤੀਵ੍ਰਵ੍ਯਥੋਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਵਾ-ਡੰਡਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਖਰਾਬ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਬਧ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਭ੍ਰਮਤਿ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭੋਦ੍ਵੇष੍ਟਗੌਰਵਮ੍ । ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਥਵਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਸਕृਤ੍ਸਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਇਹ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਕੜਨ, ਮੋੜਨ ਤੇ ਭਾਰੀਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੂਤਰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਕੇਤ੍ਯੇਵ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵਿਧृਤੇऽਚਿਰਮ੍ । ਨ ਨਿਰੇਤਿ ਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਾਤੀਤਂ ਤਦਲ੍ਪਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਵਾ-ਗੁੰਝ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੂਤਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਵਾਤਾਦਾਵਰ੍ਤਿਤਂ ਯਦਾ । ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਦੁਦਰਂ ਮੂਤ੍ਰਮਾਪੂਰਯੇਤ੍ਤਦਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਰੋਕਣ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗਾਧ੍ਮਾਨਮਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਮਲਸਂਗ੍ਰਹਮ੍ । ਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਜਾਠਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਵੈਗੁਣ੍ਯੇਨਾਨਿਲੇਨ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਪੇਟ ਫੁਲਣਾ, ਅਸਮਰਥਤਾ ਤੇ ਮਲ ਦਾ ਜਮਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੂਤਰ ਪੇਟ ਦੇ ਛੇਦੇ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਜਾਂ ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੌ ਨਾਭੌ ਚ ਵਾ ਮਲੇ । ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਲਵੇਚ੍ਛਨੈਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਰੁਜਂ ਵਾਥਵਾਰੁਜਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੂਤਰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਜਾਂ ਨਾਭੀ 'ਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੈਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦਰਦ ਦੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਂ ਸਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਗੁਰੁਸ਼ੇਫਸੋਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਸ੍ਤਿ ਮੁਖੇ ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਥਿਰਾਲ੍ਪਂ ਸਹਸਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਨਿਕਾਸ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਲਿੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਿਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਾਰਾ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਮਰੀਤੁਲ੍ਯਰੁਗ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਯਾਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਦ੍ਧृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪੱਥਰੀ ਵਰਗਾ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਗੰਢ 'ਮੂਤਰ ਗੰਢ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਮੂਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਂ ਮੂਤ੍ਰਯਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਭਸ੍ਮੋਦਕਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸ਼ੁਕਰ ਭਸਮ-ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਯੋਰ੍ਵਾਤੇਨੋਦਾਵਰ੍ਤਂ ਸ਼ਕृਦ੍ਯਦਾ । ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋऽਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ ਸਂਸृष੍ਟਂ ਸ਼ਕृਤਾ ਤਦਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਖਾਣੀ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤਰਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਖਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਬਿਨ੍ਦੁਂ ਤੁਲ੍ਯਗਨ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਘਾਤਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਯਾਮਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਭੋਜਨਾਧ੍ਮਾਨਕਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਵਾਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਪਿੱਤ, ਥਕਾਵਟ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਖੱਟ ਖਾਣਾ, ਪੇਟ ਫੁਲਣ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਵਾਯੁਨਾ ਮੂਤ੍ਰੇ ਵਸ੍ਤਿਸ੍ਥੇ ਚੈਵ ਦਾਹਕृਤ੍ । ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਤਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਮੇਵ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦ ਹਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰਾ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਤਰਾ ਲਾਲ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉष੍ਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁष੍ਣਵਾਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ । ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਦੇਹਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥੌ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤੌ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਮ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਪਿੱਤ ਤੇ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਥਕ ਚੁੱਕੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮੂਤਰਾ-ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।

ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਯਂ ਸਰੁਗ੍ਦਾਹਂ ਜਨਯੇਤਾਂ ਤਦਾਹ੍ਵਯਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫੋ ਦ੍ਵਾਦਪਿ ਵਾ ਸਂਹਨ੍ਯੇਤੇਨਿਲੇਨਚੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਮੂਤਰਾ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਿੱਤ, ਕਫ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਦਾ ਪੀਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਘਨਂ ਸृਜੇਤ੍ । ਸਦਾਹਂ ਰੋਚਨਾਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਭਵੇਚ੍ਚ ਤਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਫਿਰ ਮੂਤਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਰੋਚਨਾ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।