ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਰਪਾਦਯੋਃ । ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਲਾਤ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋषਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸ੍ਵਨਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਮੂਰਛ, ਸਿਰ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ, ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਸੁਸਤਤਾ, ਜੀਭ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਣੀ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਗ੍ਰੀਵਾਰੁਜਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਵਿषੂਚਿਕਾ । ਰੁਗ੍ਣੇषੁ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵषੁ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृष੍ਣਾਪਰਿਹਰ੍ਤ੍ਰਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਪੇਟ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਜੀਰ੍ਣੇਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚਾਧ੍ਮਾਨਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਵਾਤਾਦ੍ਧृਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹਪਾਣ੍ਡੁਰਸ਼ਙ੍ਕਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਦੋਂ ਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਬਵਾਸੀਰ, ਤਲ, ਤੇ ਪੀਲੀਆ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਰਾਦ੍ਦੁਃ ਖਂ ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਤੁਨ੍ਦਾਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦਫੇਨਵਤ੍ । ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸृਜੇਦ੍ਵਰ੍ਚਂ ਪਾਯੁਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕਾਸਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪਖਾਣਾ ਪਤਲਾ, ਪਤਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਸਖਤ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਖਾਣਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਾਖਾਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣੀ ਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੀਤੇਨ ਪੀਤਨੀਲਾਭਂ ਪੀਤਾਭਂ ਸृਜਤਿ ਦ੍ਰਵਮ੍ । ਪੂਤ੍ਯਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਰੁਚਿਤृਡਰ੍ਦਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਪੀਲੇ-ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਪਤਲਾ ਪਖਾਣਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਸੜਿਆ ਤੇ ਖੱਟ ਡਕਾਰ, ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖੇ ਮਨਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ । ਆਸ੍ਯੋਪਦਾਹਨਿष੍ਠੀਵਕਾਸਹृਲ੍ਲਾਸਪੀਨਸਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਪਚਨ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਿਪਚਿਪਾ ਲਾਰ, ਥੂਕਣਾ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਣੀ।

ਹृਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮੁਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ । ਉਦ੍ਗਾਰੋ ਦੁष੍ਟਮਧੁਰਃ ਸਦਨਂ ਸਪ੍ਰਹਰ੍षਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਿਲ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ ਸੁੰਨ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਡਕਾਰ ਮਾੜੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਗੁਰੁਚਾਮ੍ਲੈਃ (ਵਰ੍ਚਃ) ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਚਮ੍ । ਅਕृਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਦੋਂ ਮਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਖੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਲਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਭਾਗੇऽਙ੍ਗਸ੍ਯ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪਿਪਾਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ । ਤੇऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਾਃ ਸਮਨ੍ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਿਸ ਅੰਗ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਮਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼੍ਮਰੀਕੁष੍ਠਮੇਹੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਮ੍ । ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਗ੍ਰਹਣੀਤ੍ਯष੍ਟੌ ਮਹਾਰੋਗਾਃ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਵਾਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਪੱਥਰੀ, ਕੋੜ, ਸ਼ੱਕਰ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੂਜ, ਬਦਬੂ, ਬਵਾਸੀਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ — ਇਹ ਅੱਠ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੮ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤੋ ਮੂਤ੍ਰਘਾਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਬਸ੍ਤਿਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋਮੇਢ੍ਰਕਟੀਵृषਣਪਾਯੁ ਚ ॥ ੧,੧੫੮.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸੁਣ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ, ਥੈਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਲਿੰਗ, ਕਮਰ, ਵੱਡੇ, ਅਤੇ ਮਲਦਵਾਰ —

ਏਕਸਂਵਹਨਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਗੁਦਾਸ੍ਥਿਵਿਵਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਅਧੋਮੁਖੋऽਪਿ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿ ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸ਼ਿਰਾਮੁਖੈਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣੈ (ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਃ) ਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨੈਰਨਾਰਤਮ੍ । ਤੈਸ੍ਤੈਰੇਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੈਵਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਕੁਵਨ੍ਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਇਹ ਵੀਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਃ ਪ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮਰ੍ਮ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ । ਬਸ੍ਤਿਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਮੇਢ੍ਰਾਰ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੋਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਰੁਕਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੇਹ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਔਖੇ, ਮਰਮ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਵਾਤਜੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਪੀਤ੍ਤੇ ਪੀਤਂ ਸਦਾਹਰੁਕ੍ । ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਕਫਜੋ ਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰਗੌਰਵਸ਼ੋਥਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਪੀਲਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥੈਲੀ ਤੇ ਲਿੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁੱਜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਸਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਮਲੈਃ । ਯਦਾ ਵਾਯੁਰ੍ਮੁਖਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਯ ਪਾਰਿਸ਼ੋषਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਚਿਪਚਿਪਾ, ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—

ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਸਕਫਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਾ ਤਦਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਂਜਾਯਤੇऽਸ਼੍ਮਰੀ ਘੋਰਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਗੋਰਿਵ ਰੋਚਨਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਪਿੱਤ, ਕਫ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਡਰਾਉਣੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਤ ਵਾਂਗ ਪੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਚ ਸਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦਥਾਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਤਦਾਸਨ੍ਨਦੇਸ਼ੋਹਿ ਪਰਿਤੋऽਤਿਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਦੀ ਸੂਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਿਤ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਜ੍ਵਰੋऽਰੁਚਿਃ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਂ ਰੁਙ੍ਨਾਭਿਸੀਵਨੀਬਸ੍ਤਿਮੂਰ੍ਧਸੁ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਲੱਛਣ ਨਾਭੀ, ਸੀਵਨੀ, ਥੈਲੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਵਾ ਸਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਮਾਰ੍ਗਨਿਰੋਧਨੇ । ਬਦ੍ਧਂ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸੁਖਂ ਮੇਹੇਦਚ੍ਛਂ ਗੋਮੇਦਕੋਪਮਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਰਾਹ ਖੁੱਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵੱਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਕਣ ਤੇ, ਔਖਾ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੋਮੇਦਕ ਰਤਨ ਵਾਂਗ।

ਤਤ੍ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ਸਾਸृਙ੍ਮਾਂਸਮਧ੍ਵਨਿ ਰੁਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ਤਤ੍ਰ ਬਾਤਾਭਿਸृਤ੍ਯਾਰ੍ਤੋਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਖਾਦਤਿ ਵੇਪਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ, ਵਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਰੀਜ਼ ਦੰਦ ਕਟਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।

ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਮੇਹਨਂ ਨਾਭਿਂ ਪੀਡਯਤ੍ਯਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸਾਨਿਲਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਸ਼ਕृਨ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੇਹਤਿ ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਹ ਲਿੰਗ ਤੇ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਲ ਛੱਡਦਾ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਯਾਮਰੂਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਮਰੀ ਚਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਤਾ ਕਣ੍ਟਕੈਰਿਵ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦਹ੍ਯਤੇ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨ ਇਵੋष੍ਣਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਉਸ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਰੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ; ਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਰਕ੍ਤਾ ਪੀਤਾ ਸਿਤਾਸ਼੍ਮਰਾ । ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਵ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਸ਼ੀਤਲੋ ਗੁਰੁਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪੱਥਰੀ ਭੱਲਾਤਕ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਫ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਠੰਡੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਮਹਤੀ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਮਧੁਵਰ੍ਣਾਥ ਵਾ ਸਿਤਾ । ਏਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਬਾਲਨਾਂ ਤੇषਾਮੇਵ ਚ ਭੂਯਸਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਵੱਡੀ, ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਰੰਗ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਮਲਾਇਮ ਪੱਥਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਧ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਸ਼ਯੋਪਚਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਗਹਣਾਹਰਣੇ ਸੁਖੀ । ਸੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀ ਤੁ ਮਹਤੀ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਾਰਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਚੈਨਲ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਕੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਮਭੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਅਣ੍ਡਯੋਰਨ੍ਤਰੇऽਨਿਲਃ । ਸ਼ੋषਯਤ੍ਯੁਪਸਂਗृਹ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਰਮਸ਼੍ਮਰੀ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜੇ ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਦੋ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੁੱਕਿਆ ਸ਼ੁਕਰ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਸ੍ਤਿਰੁਕ੍ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਸ਼੍ਵਯਥੁਕਾਰਿਣੀ । ਤਸ੍ਯਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਸ਼ੁष੍ਕਮੇਤ੍ਯ ਵਿਲੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਸ ਨਾਲ ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਕ ਕੇ ਘੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੀਡਿਤੇ ਜ੍ਵਰਕਾਸੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ਼੍ਮਰ੍ਯੇਵ ਚ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ । ਅਸੌ ਵਾ ਵਾਯੁਨਾ ਭਿਨ੍ਨਾ ਸਾ ਤ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਮੁਲੋਮਗੇ ॥ ੧,੧੫੮.

ਜਦੋਂ ਪੀੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਖੰਘ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੱਥਰੀ ਕਣਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।