ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਤਤ੍ਰਾਨੁਸਾਰਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍ । ਸਰੋਮਹਰ੍ਪਃ ਸੇਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੁਰੁਬਸ੍ਤਿਗੁਦੋਦਰਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਥੇ ਪਖਾਣਾ ਚਿਪਚਿਪਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਤਕਲੀਫ਼, ਅਤੇ ਮੂਤਰ, ਪਾਖਾਨਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤੇऽਪ੍ਯਕृਤਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਭਯੇਨ ਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਯਿਤੇ ਦ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ਸ (ਚ੍ਛ) ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਰਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਖਾਣਾ ਵਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋ ਨਿਵਾਰ੍ਯੇਤ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੁष੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਲਵਮ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹੁਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸ਼ੋਕਤਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗਰਮ, ਪਤਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਸਾਰਃ ਸਮਾਸੇਨ ਦ੍ਵੇਧਾ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ । ਸਾਸृਗ੍ਜਾਤਂ ਰਸਦ੍ਰੋਗੋ ਗੌਰਵਾਦਪ੍ਸੁ ਮੁਞ੍ਚਤਿ? । ਸ਼ਕृਦ੍ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਟੋਪਵਿष੍ਟਮ੍ਭਾਰ੍ਤਿਪ੍ਰਸੇਕਿਨਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਦਸਤ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਗੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਗੰਦਗੀ ਦੇ; ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰੀਪਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਪਖਾਣਾ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦਰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤੋ ਨਿਰਾਮਸ੍ਤੁ ਕਫਾਤ੍ਕੋऽਪਿ ਨ ਮਜ੍ਜਤਿ । ਅਤੀਸਾਰੇषੁ ਯੋ ਨਾਤਿ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਲਟ, ਜੋ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ; ਦਸਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਵਾਣਕਾਰ੍ਯੈਰਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤੈਃ । ਸਾਮਂ ਸ਼ਕृਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣਂ ਯੇਨਾਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਪਚਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਿਵਾੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਖਾਣਾ ਚਾਹੇ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਫ਼, ਉਹ ਪਚ ਕੇ ਦਸਤ ਵਜੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋऽਤਿਸਾਰੋऽਤਿਸਰਣਾ ਦਾਸ਼ੁਕਾਰੀਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸਾਮਂਸ਼ੀਰ੍ਣਮਜੀਰ੍ਣੇਨ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਕ੍ਵਂ ਤੁ ਨੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਦਸਤ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਚਿਰਕृਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਃ ਸਞ੍ਚਯਾਂਸ਼੍ਚੋਪਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ । ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਰਸੁਰ੍ਵੇਧਮਕਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਧਿਨੀਮੁਹੁਃ? । ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਕੰਪਨ, ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਦਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਵਨ ਅਲ੍ਪਕਃ । ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਮਰੁਚਿਸ੍ਤृਟ੍ਸ਼੍ਰਮੋਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਾਰ ਆਉਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੁਆਦ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ।

ਆਬ (ਨ) ਦ੍ਧੋਦਰਤਾ ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਰ੍ਣਕੇऽਪ੍ਯਨੁਕੂਜਕਮ੍ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਵਮਕ ਸ੍ਤਮਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪੇਟ ਫੁਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਬੁਖਾਰ।

ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਰਪਾਦਯੋਃ । ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਲਾਤ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋषਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸ੍ਵਨਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਮੂਰਛ, ਸਿਰ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ, ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਸੁਸਤਤਾ, ਜੀਭ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਣੀ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਗ੍ਰੀਵਾਰੁਜਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਵਿषੂਚਿਕਾ । ਰੁਗ੍ਣੇषੁ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵषੁ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृष੍ਣਾਪਰਿਹਰ੍ਤ੍ਰਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਪੇਟ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਜੀਰ੍ਣੇਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚਾਧ੍ਮਾਨਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਵਾਤਾਦ੍ਧृਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹਪਾਣ੍ਡੁਰਸ਼ਙ੍ਕਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਦੋਂ ਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਬਵਾਸੀਰ, ਤਲ, ਤੇ ਪੀਲੀਆ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਰਾਦ੍ਦੁਃ ਖਂ ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਤੁਨ੍ਦਾਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦਫੇਨਵਤ੍ । ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸृਜੇਦ੍ਵਰ੍ਚਂ ਪਾਯੁਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕਾਸਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪਖਾਣਾ ਪਤਲਾ, ਪਤਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਸਖਤ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਖਾਣਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਾਖਾਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣੀ ਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੀਤੇਨ ਪੀਤਨੀਲਾਭਂ ਪੀਤਾਭਂ ਸृਜਤਿ ਦ੍ਰਵਮ੍ । ਪੂਤ੍ਯਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਰੁਚਿਤृਡਰ੍ਦਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਪੀਲੇ-ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਪਤਲਾ ਪਖਾਣਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਸੜਿਆ ਤੇ ਖੱਟ ਡਕਾਰ, ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖੇ ਮਨਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ । ਆਸ੍ਯੋਪਦਾਹਨਿष੍ਠੀਵਕਾਸਹृਲ੍ਲਾਸਪੀਨਸਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਪਚਨ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਿਪਚਿਪਾ ਲਾਰ, ਥੂਕਣਾ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਣੀ।

ਹृਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮੁਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ । ਉਦ੍ਗਾਰੋ ਦੁष੍ਟਮਧੁਰਃ ਸਦਨਂ ਸਪ੍ਰਹਰ੍षਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਿਲ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ ਸੁੰਨ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਡਕਾਰ ਮਾੜੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਗੁਰੁਚਾਮ੍ਲੈਃ (ਵਰ੍ਚਃ) ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਚਮ੍ । ਅਕृਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਦੋਂ ਮਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਖੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਲਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਭਾਗੇऽਙ੍ਗਸ੍ਯ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪਿਪਾਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ । ਤੇऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਾਃ ਸਮਨ੍ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਿਸ ਅੰਗ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਮਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼੍ਮਰੀਕੁष੍ਠਮੇਹੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਮ੍ । ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਗ੍ਰਹਣੀਤ੍ਯष੍ਟੌ ਮਹਾਰੋਗਾਃ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਵਾਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਪੱਥਰੀ, ਕੋੜ, ਸ਼ੱਕਰ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੂਜ, ਬਦਬੂ, ਬਵਾਸੀਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ — ਇਹ ਅੱਠ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੮ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤੋ ਮੂਤ੍ਰਘਾਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਸ਼ृਣੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਬਸ੍ਤਿਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋਮੇਢ੍ਰਕਟੀਵृषਣਪਾਯੁ ਚ ॥ ੧,੧੫੮.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸੁਣ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ, ਥੈਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਲਿੰਗ, ਕਮਰ, ਵੱਡੇ, ਅਤੇ ਮਲਦਵਾਰ —

ਏਕਸਂਵਹਨਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਗੁਦਾਸ੍ਥਿਵਿਵਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਅਧੋਮੁਖੋऽਪਿ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿ ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸ਼ਿਰਾਮੁਖੈਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣੈ (ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਃ) ਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨੈਰਨਾਰਤਮ੍ । ਤੈਸ੍ਤੈਰੇਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੈਵਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਕੁਵਨ੍ਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਇਹ ਵੀਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਃ ਪ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮਰ੍ਮ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ । ਬਸ੍ਤਿਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਮੇਢ੍ਰਾਰ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੋਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ ੧,੧੫੮.

ਮੂਤਰ ਰੁਕਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੇਹ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਔਖੇ, ਮਰਮ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਵਾਤਜੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਪੀਤ੍ਤੇ ਪੀਤਂ ਸਦਾਹਰੁਕ੍ । ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਕਫਜੋ ਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰਗੌਰਵਸ਼ੋਥਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਪੀਲਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥੈਲੀ ਤੇ ਲਿੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁੱਜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਸਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਮਲੈਃ । ਯਦਾ ਵਾਯੁਰ੍ਮੁਖਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਯ ਪਾਰਿਸ਼ੋषਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਚਿਪਚਿਪਾ, ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—

ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਸਕਫਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਾ ਤਦਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਂਜਾਯਤੇऽਸ਼੍ਮਰੀ ਘੋਰਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਗੋਰਿਵ ਰੋਚਨਾ ॥ ੧,੧੫੮.

ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਪਿੱਤ, ਕਫ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਡਰਾਉਣੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਤ ਵਾਂਗ ਪੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਚ ਸਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦਥਾਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਤਦਾਸਨ੍ਨਦੇਸ਼ੋਹਿ ਪਰਿਤੋऽਤਿਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੫੮.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਦੀ ਸੂਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਿਤ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਜ੍ਵਰੋऽਰੁਚਿਃ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਂ ਰੁਙ੍ਨਾਭਿਸੀਵਨੀਬਸ੍ਤਿਮੂਰ੍ਧਸੁ ॥ ੧,੧੫੮.

ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਲੱਛਣ ਨਾਭੀ, ਸੀਵਨੀ, ਥੈਲੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।