ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣਤਾ । ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਯਤ੍ਨਮਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਤਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁ ਹਿ ਗਦਨ੍ਧਾ (ਕਾਰ੍) ਯ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦੋਦਰਮ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕਫ਼ ਨਾਲ ਚਿੱਪੜਾਪਣ, ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ ਤੇ ਰੰਗ ਸਧਾਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਵਾਸੀਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੋਗ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਂ ਵਚ੍ਮਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਦੋषੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਭਯਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ षਡ੍ਵਿਧਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦਸਤ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਸਾਰਃ ਸ ਸੁਤਰਾਂ ਜਾਯਤੇऽਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਤਃ । ਵਿਸ਼ੁष੍ਕਾਨ੍ਨਵਸਾਸ੍ਨੇਹਤਿਲਪਿष੍ਟਵਿਰੂਢਕੈਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਸਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਖਾਣਾ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਚਿੱਪੜਾ ਪਦਾਰਥ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ ਤੇ ਠੀਕ ਨਾ ਪੱਕਿਆ ਅਨਾਜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਦ੍ਯਰੂਕ੍ਸ਼ਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰਸਾਤਿਸ੍ਨੇਹਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕृਮਿਘੋषਵਿਰੋਧਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧੇਃ ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣਾ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਚਿੱਪੜਾਪਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਕੀਂਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ ਤੇ ਗਲਤ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂਸਯਤ੍ਯਧੋਵਾਤਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤੇਨੈਵ ਚਾਨਲਮ੍ । ਵ੍ਯਾਪਾਰ੍ਯਾਨ੍ਨਸ਼ਕृਤ੍ਕੋष੍ਠਪੁਰੀषਦ੍ਰਵਤਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਗੜਬੜ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ, ਮਲ ਤੇ ਪੇਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਖਾਣਾ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਤੇऽਤੀਸਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਿਨਃ । ਭੇਦੋ ਹृਦ੍ਗੁਦਕੋष੍ਠੇषੁ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਸਤ ਆਉਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹਨ: ਦਿਲ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਗੜਬੜ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਤੇ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਣਾ।

ਆਧ੍ਮਾਨਮਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨ ਵਿਜ੍ਵਰਮ੍ । ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਨ੍ਯਾਢ੍ਯਂ ਵਿਰੁ (ਬ)ਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਚਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਿਨਾ ਬੁਖਾਰ ਦੇ। ਪਖਾਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸਫੇਨਮਚ੍ਛਂ ਚ ਗृਹੀਤਂ ਵ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਤਥਾਦਗ੍ਧਗਦਾਭਾਸਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਪਰਿਕਰ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪਖਾਣਾ ਸੁੱਕਾ, ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਚਿੱਪੜਾ ਤੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਸ਼ੁष੍ਕਭ੍ਰष੍ਟਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਹृष੍ਟਰੋਮਾ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਸਨ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਮਸ਼ਿਤਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਪ੍ਰਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਸਹਿੜੀ ਗੁਦਾ, ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਣੀ। ਜਦ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਣਾ ਪੀਲਾ, ਹਲਦੀ ਜਾਂ ਹਰੀ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕ੍ਤਮਤਿਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਤृਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਸ੍ਵੇਦਦਾਹਵਾਨ੍ । ਸਸ਼ੂਲਪਾਯੁਸਨ੍ਤਾਪਪਾਕਵਾਞ੍ਛ੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਇਆ ਘਾਹ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੀੜਾ ਤੇ ਪਾਖਾਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਤੇਜ਼ ਸੁਆਦ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਤਤ੍ਰਾਨੁਸਾਰਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍ । ਸਰੋਮਹਰ੍ਪਃ ਸੇਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੁਰੁਬਸ੍ਤਿਗੁਦੋਦਰਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਥੇ ਪਖਾਣਾ ਚਿਪਚਿਪਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਤਕਲੀਫ਼, ਅਤੇ ਮੂਤਰ, ਪਾਖਾਨਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤੇऽਪ੍ਯਕृਤਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਭਯੇਨ ਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਯਿਤੇ ਦ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ਸ (ਚ੍ਛ) ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਰਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਖਾਣਾ ਵਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋ ਨਿਵਾਰ੍ਯੇਤ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੁष੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਲਵਮ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹੁਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸ਼ੋਕਤਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗਰਮ, ਪਤਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਸਾਰਃ ਸਮਾਸੇਨ ਦ੍ਵੇਧਾ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ । ਸਾਸृਗ੍ਜਾਤਂ ਰਸਦ੍ਰੋਗੋ ਗੌਰਵਾਦਪ੍ਸੁ ਮੁਞ੍ਚਤਿ? । ਸ਼ਕृਦ੍ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਟੋਪਵਿष੍ਟਮ੍ਭਾਰ੍ਤਿਪ੍ਰਸੇਕਿਨਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਦਸਤ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਗੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਗੰਦਗੀ ਦੇ; ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰੀਪਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਪਖਾਣਾ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦਰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤੋ ਨਿਰਾਮਸ੍ਤੁ ਕਫਾਤ੍ਕੋऽਪਿ ਨ ਮਜ੍ਜਤਿ । ਅਤੀਸਾਰੇषੁ ਯੋ ਨਾਤਿ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਲਟ, ਜੋ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ; ਦਸਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਵਾਣਕਾਰ੍ਯੈਰਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤੈਃ । ਸਾਮਂ ਸ਼ਕृਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣਂ ਯੇਨਾਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਪਚਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਿਵਾੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਖਾਣਾ ਚਾਹੇ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਫ਼, ਉਹ ਪਚ ਕੇ ਦਸਤ ਵਜੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋऽਤਿਸਾਰੋऽਤਿਸਰਣਾ ਦਾਸ਼ੁਕਾਰੀਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸਾਮਂਸ਼ੀਰ੍ਣਮਜੀਰ੍ਣੇਨ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਕ੍ਵਂ ਤੁ ਨੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਦਸਤ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਚਿਰਕृਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਃ ਸਞ੍ਚਯਾਂਸ਼੍ਚੋਪਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ । ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਰਸੁਰ੍ਵੇਧਮਕਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਧਿਨੀਮੁਹੁਃ? । ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਕੰਪਨ, ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਦਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਵਨ ਅਲ੍ਪਕਃ । ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਮਰੁਚਿਸ੍ਤृਟ੍ਸ਼੍ਰਮੋਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਾਰ ਆਉਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੁਆਦ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ।

ਆਬ (ਨ) ਦ੍ਧੋਦਰਤਾ ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਰ੍ਣਕੇऽਪ੍ਯਨੁਕੂਜਕਮ੍ । ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਵਮਕ ਸ੍ਤਮਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪੇਟ ਫੁਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਬੁਖਾਰ।

ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਰਪਾਦਯੋਃ । ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਲਾਤ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋषਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸ੍ਵਨਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਮੂਰਛ, ਸਿਰ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ, ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਸੁਸਤਤਾ, ਜੀਭ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਣੀ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਗ੍ਰੀਵਾਰੁਜਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਵਿषੂਚਿਕਾ । ਰੁਗ੍ਣੇषੁ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵषੁ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृष੍ਣਾਪਰਿਹਰ੍ਤ੍ਰਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਪੇਟ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਜੀਰ੍ਣੇਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚਾਧ੍ਮਾਨਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਵਾਤਾਦ੍ਧृਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹਪਾਣ੍ਡੁਰਸ਼ਙ੍ਕਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਦੋਂ ਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠ, ਬਵਾਸੀਰ, ਤਲ, ਤੇ ਪੀਲੀਆ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਰਾਦ੍ਦੁਃ ਖਂ ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਤੁਨ੍ਦਾਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦਫੇਨਵਤ੍ । ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸृਜੇਦ੍ਵਰ੍ਚਂ ਪਾਯੁਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕਾਸਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪਖਾਣਾ ਪਤਲਾ, ਪਤਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਸਖਤ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਖਾਣਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਾਖਾਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣੀ ਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੀਤੇਨ ਪੀਤਨੀਲਾਭਂ ਪੀਤਾਭਂ ਸृਜਤਿ ਦ੍ਰਵਮ੍ । ਪੂਤ੍ਯਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਰੁਚਿਤृਡਰ੍ਦਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਪੀਲੇ-ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਪਤਲਾ ਪਖਾਣਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਸੜਿਆ ਤੇ ਖੱਟ ਡਕਾਰ, ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖੇ ਮਨਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ । ਆਸ੍ਯੋਪਦਾਹਨਿष੍ਠੀਵਕਾਸਹृਲ੍ਲਾਸਪੀਨਸਾਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਪਚਨ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਿਪਚਿਪਾ ਲਾਰ, ਥੂਕਣਾ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਣੀ।

ਹृਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮੁਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ । ਉਦ੍ਗਾਰੋ ਦੁष੍ਟਮਧੁਰਃ ਸਦਨਂ ਸਪ੍ਰਹਰ੍षਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਿਲ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ ਸੁੰਨ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਡਕਾਰ ਮਾੜੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਗੁਰੁਚਾਮ੍ਲੈਃ (ਵਰ੍ਚਃ) ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਚਮ੍ । ਅਕृਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਦੋਂ ਮਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਖੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਲਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਭਾਗੇऽਙ੍ਗਸ੍ਯ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪਿਪਾਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ । ਤੇऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਾਃ ਸਮਨ੍ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜਿਸ ਅੰਗ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਮਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।