ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰੇ ਵਿष੍ਠਾ ਹृਲ੍ਲਾਸਪਰਿਕਰ੍ਤਨੇ । ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲੋ ਗਣ੍ਡਸ਼੍ਵਯਥੁਸਂਭਵਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਪੇਟ ਵਿਚ ਫੂਲਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਮਲ, ਦਿਲ ਘਬਰਾਉਣੀ, ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਦਰਦ, ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੂਤ ਦੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਗੱਲਾਂ ਫੂਲਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਵਨਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ । ਹृਦ੍ਰੋਗਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਮੂਤ੍ਰਸਂਗਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਹਵਾ ਦੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਬੁਖਾਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਪਿਸਾਬ ਰੁਕਣਾ ਤੇ ਦਸਤ ਆਉਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਾਧਿਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਿਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕਾਸ਼ਪੀਨਸਾਃ? । ਮਨੋਵਿਕਾਰਸ੍ਤृਟ੍ਸ਼੍ਵਾਸਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਬਹਿਰਾਪਣ, ਤੇਜ਼ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਮਨ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਪਿਆਸ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਿੱਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਵਿਚ ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਰੋਗ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਚ ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭृਸ਼ਦਾਰੁਣਾਃ । ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਮृਤ੍ਯੂਦਾਵਰ੍ਤਪਰਮੋऽਯਮੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਰੋਗ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗੜਬੜ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਾਭਿਭੂਤਕੋष੍ਠਾਨਾਂ ਤੈਰ੍ਵਿਨਾਪਿ ਵਿਜਾਯਤੇ । ਸਹਜਾਨਿ ਤੁ ਦੋषਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਵਲੌ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰੋਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਨਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨਿਬਲਾਦਿਭਿਃ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਵਲਾ ਯਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜੋ ਰੋਗ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਪਚਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਰੋਗ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਨਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ । ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਵਲੌ ਜਾਤਾਨ੍ਯੇਕਦੋषੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੀ ਨਲੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੇ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਵਧੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਚ । ਮੇਢ੍ਰਾਦਿष੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨਾਭਿਜਾਨਿ ਤੁ ॥ ੧,੧੫੬.

ਬਵਾਸੀਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜੋ ਰੋਗ ਗੋਪਤ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ।

ਗਣ੍ਡੂਪਦਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਿ ਮृਦੂਨਿ ਚ । ਵ੍ਯਾਨੋ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਣਂ ਕਰੋਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕੀਂਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਚਿੱਪੜੇ ਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਆਨ ਹਵਾ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਬਵਾਸੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੀਲੋਪਮਂ ਸ੍ਥਿਰਖਰਂ ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਚ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ । ਵਾਤੇਨ ਤੋਦਃ ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਸਿਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੫੬.

ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਕਿਲ-ਵਾਂਗ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਠਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਦਰਦ ਤੇ ਰੁਖਾਪਣ, ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣਤਾ । ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਯਤ੍ਨਮਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਤਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁ ਹਿ ਗਦਨ੍ਧਾ (ਕਾਰ੍) ਯ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦੋਦਰਮ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕਫ਼ ਨਾਲ ਚਿੱਪੜਾਪਣ, ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ ਤੇ ਰੰਗ ਸਧਾਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਵਾਸੀਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੋਗ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਂ ਵਚ੍ਮਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਦੋषੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਭਯਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ षਡ੍ਵਿਧਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦਸਤ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਸਾਰਃ ਸ ਸੁਤਰਾਂ ਜਾਯਤੇऽਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਤਃ । ਵਿਸ਼ੁष੍ਕਾਨ੍ਨਵਸਾਸ੍ਨੇਹਤਿਲਪਿष੍ਟਵਿਰੂਢਕੈਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਸਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਖਾਣਾ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਚਿੱਪੜਾ ਪਦਾਰਥ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ ਤੇ ਠੀਕ ਨਾ ਪੱਕਿਆ ਅਨਾਜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਦ੍ਯਰੂਕ੍ਸ਼ਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰਸਾਤਿਸ੍ਨੇਹਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕृਮਿਘੋषਵਿਰੋਧਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧੇਃ ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣਾ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਚਿੱਪੜਾਪਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਕੀਂਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ ਤੇ ਗਲਤ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂਸਯਤ੍ਯਧੋਵਾਤਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤੇਨੈਵ ਚਾਨਲਮ੍ । ਵ੍ਯਾਪਾਰ੍ਯਾਨ੍ਨਸ਼ਕृਤ੍ਕੋष੍ਠਪੁਰੀषਦ੍ਰਵਤਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਗੜਬੜ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ, ਮਲ ਤੇ ਪੇਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਖਾਣਾ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਤੇऽਤੀਸਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਿਨਃ । ਭੇਦੋ ਹृਦ੍ਗੁਦਕੋष੍ਠੇषੁ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਸਤ ਆਉਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹਨ: ਦਿਲ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਗੜਬੜ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਤੇ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਣਾ।

ਆਧ੍ਮਾਨਮਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨ ਵਿਜ੍ਵਰਮ੍ । ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਨ੍ਯਾਢ੍ਯਂ ਵਿਰੁ (ਬ)ਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਚਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਿਨਾ ਬੁਖਾਰ ਦੇ। ਪਖਾਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸਫੇਨਮਚ੍ਛਂ ਚ ਗृਹੀਤਂ ਵ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਤਥਾਦਗ੍ਧਗਦਾਭਾਸਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਪਰਿਕਰ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪਖਾਣਾ ਸੁੱਕਾ, ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਚਿੱਪੜਾ ਤੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਸ਼ੁष੍ਕਭ੍ਰष੍ਟਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਹृष੍ਟਰੋਮਾ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਸਨ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਮਸ਼ਿਤਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਪ੍ਰਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਸਹਿੜੀ ਗੁਦਾ, ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਣੀ। ਜਦ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਣਾ ਪੀਲਾ, ਹਲਦੀ ਜਾਂ ਹਰੀ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕ੍ਤਮਤਿਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਤृਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਸ੍ਵੇਦਦਾਹਵਾਨ੍ । ਸਸ਼ੂਲਪਾਯੁਸਨ੍ਤਾਪਪਾਕਵਾਞ੍ਛ੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਇਆ ਘਾਹ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੀੜਾ ਤੇ ਪਾਖਾਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਤੇਜ਼ ਸੁਆਦ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਤਤ੍ਰਾਨੁਸਾਰਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍ । ਸਰੋਮਹਰ੍ਪਃ ਸੇਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੁਰੁਬਸ੍ਤਿਗੁਦੋਦਰਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਥੇ ਪਖਾਣਾ ਚਿਪਚਿਪਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਤਕਲੀਫ਼, ਅਤੇ ਮੂਤਰ, ਪਾਖਾਨਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤੇऽਪ੍ਯਕृਤਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਭਯੇਨ ਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਯਿਤੇ ਦ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ਸ (ਚ੍ਛ) ਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਰਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਖਾਣਾ ਵਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋ ਨਿਵਾਰ੍ਯੇਤ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੁष੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਲਵਮ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹੁਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸ਼ੋਕਤਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗਰਮ, ਪਤਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਸਾਰਃ ਸਮਾਸੇਨ ਦ੍ਵੇਧਾ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ । ਸਾਸृਗ੍ਜਾਤਂ ਰਸਦ੍ਰੋਗੋ ਗੌਰਵਾਦਪ੍ਸੁ ਮੁਞ੍ਚਤਿ? । ਸ਼ਕृਦ੍ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਟੋਪਵਿष੍ਟਮ੍ਭਾਰ੍ਤਿਪ੍ਰਸੇਕਿਨਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਦਸਤ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਗੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਗੰਦਗੀ ਦੇ; ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰੀਪਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਪਖਾਣਾ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦਰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਪਰੀਤੋ ਨਿਰਾਮਸ੍ਤੁ ਕਫਾਤ੍ਕੋऽਪਿ ਨ ਮਜ੍ਜਤਿ । ਅਤੀਸਾਰੇषੁ ਯੋ ਨਾਤਿ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਲਟ, ਜੋ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ; ਦਸਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਵਾਣਕਾਰ੍ਯੈਰਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤੈਃ । ਸਾਮਂ ਸ਼ਕृਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣਂ ਯੇਨਾਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਪਚਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਿਵਾੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਖਾਣਾ ਚਾਹੇ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਫ਼, ਉਹ ਪਚ ਕੇ ਦਸਤ ਵਜੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋऽਤਿਸਾਰੋऽਤਿਸਰਣਾ ਦਾਸ਼ੁਕਾਰੀਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਸਾਮਂਸ਼ੀਰ੍ਣਮਜੀਰ੍ਣੇਨ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਕ੍ਵਂ ਤੁ ਨੈਵ ਚ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਦਸਤ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਚਿਰਕृਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਃ ਸਞ੍ਚਯਾਂਸ਼੍ਚੋਪਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ । ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਰਸੁਰ੍ਵੇਧਮਕਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਧਿਨੀਮੁਹੁਃ? । ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪृਥਗ੍ਦੋषੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਕੰਪਨ, ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਦਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਵਨ ਅਲ੍ਪਕਃ । ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਮਰੁਚਿਸ੍ਤृਟ੍ਸ਼੍ਰਮੋਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਾਰ ਆਉਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੁਆਦ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ।