ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾਃ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ । ਕਰੀਰਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ੍ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਚਿਪ ਚਿਪੇ, ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ, ਚੋਖੇ, ਖਜਲੀ ਵਾਲੇ, ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਚੰਗੇ, ਕਰੀਰ ਜਾਂ ਫਣਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਥਣ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਨਾਹਿਨਃ ਪੁਯੁਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਤਨਾਃ । ਸਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸਹृਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਵੰਕਸ ਦੇ ਵਿਚ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਪੀਪ ਵਾਲੇ, ਮੂਤ ਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਹ ਦੀ ਤੰਗੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ, ਵਧੀ ਹੋਈ ਲਾਰ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰਕ੍ਸ਼ਾਰਕਾਰਿਣਃ । ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਾਦਿਵਿਕਾਰਦਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਵੱਡੀ ਔਖਾਈ, ਸਿਰ ਦੀ ਭਾਰੀ, ਠੰਡਕ ਤੇ ਕਸੇ ਹੋਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਪਚਣ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਨਰਮੀ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਸਾਭਸਕਫਪ੍ਰਾਜ੍ਯਪੁਰੀषਾਸृਕ੍ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ । ਨ ਸ੍ਤ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਗਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮਲ ਵਿਚ ਚਰਬੀ, ਪੀਪ ਤੇ ਕਫ਼ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਨਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੀਲੇ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸृष੍ਟਲਿਙ੍ਗਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗਨਿਚਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇ ਕੀਲਾਃ ਪੀਤਾਕृਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਖੂਨ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਦਾ ਵਿਚ ਗੰਢ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਟਪ੍ਰਸੇਹਸਦृਸ਼ਾਃ ਗੁਞ੍ਜਾਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ । ਤੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁष੍ਟਮੁष੍ਣਂ ਚ ਗਾਢਵਿष੍ਟਂਭਪੀਡਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਵਟ ਦੇ ਫਲ, ਗੂੰਜ ਜਾਂ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਦੇ, ਗਰਮ, ਤੇ ਗਾਢੇ ਰੋਕ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਤ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਤਃ । ਕੇਕਾਭਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਦੁਃ ਖੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸ਼ਯਸਮ੍ਭਵੈਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਖੂਨ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਵਹਾਵਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਚੀਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਖੂਨ ਘਟਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲੋਤ੍ਸਾਹੋ ਹਤੌਜਾਃ ਕਲੁषੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਮੁਦ੍ਗਕੋਦ੍ਰਵਜਂਬੀਰਕਰੀਰਚਣਕਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਉਸ ਦੀ ਰੰਗਤ, ਤਾਕਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੂੰਗ, ਕੋਦਰ, ਜੰਬੀਰ, ਕਰੀਰ, ਚਣ ਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਣ ਤੋਂ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਃ ਸਂਗ੍ਰਾਹਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਟ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਪਿਤੋ ਬਲੀ । ਅਧੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯਾਧਃ ਪ੍ਰਸ਼ੋषਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰੀषਂ ਵਾਤਵਿष੍ਣੂਤ੍ਰਸਂਗਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਦਾਰੁਣਮ੍? । ਤੇਨ ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜਾ ਕੋष੍ਠਪृष੍ਠਹृਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਲ ਸਖ਼ਤ, ਸੁੱਕਾ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਦਿਲ ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰੇ ਵਿष੍ਠਾ ਹृਲ੍ਲਾਸਪਰਿਕਰ੍ਤਨੇ । ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲੋ ਗਣ੍ਡਸ਼੍ਵਯਥੁਸਂਭਵਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਪੇਟ ਵਿਚ ਫੂਲਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਮਲ, ਦਿਲ ਘਬਰਾਉਣੀ, ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਦਰਦ, ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੂਤ ਦੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਗੱਲਾਂ ਫੂਲਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਵਨਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ । ਹृਦ੍ਰੋਗਗ੍ਰਹਣੀਦੋषਮੂਤ੍ਰਸਂਗਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਹਵਾ ਦੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਬੁਖਾਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਪਿਸਾਬ ਰੁਕਣਾ ਤੇ ਦਸਤ ਆਉਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਾਧਿਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਿਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕਾਸ਼ਪੀਨਸਾਃ? । ਮਨੋਵਿਕਾਰਸ੍ਤृਟ੍ਸ਼੍ਵਾਸਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਬਹਿਰਾਪਣ, ਤੇਜ਼ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਮਨ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਪਿਆਸ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਿੱਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਵਿਚ ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਰੋਗ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਚ ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭृਸ਼ਦਾਰੁਣਾਃ । ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਮृਤ੍ਯੂਦਾਵਰ੍ਤਪਰਮੋऽਯਮੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਰੋਗ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗੜਬੜ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਾਭਿਭੂਤਕੋष੍ਠਾਨਾਂ ਤੈਰ੍ਵਿਨਾਪਿ ਵਿਜਾਯਤੇ । ਸਹਜਾਨਿ ਤੁ ਦੋषਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਵਲੌ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰੋਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਨਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨਿਬਲਾਦਿਭਿਃ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਵਲਾ ਯਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜੋ ਰੋਗ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਪਚਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਰੋਗ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਨਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ । ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਵਲੌ ਜਾਤਾਨ੍ਯੇਕਦੋषੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੀ ਨਲੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੇ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਵਧੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਚ । ਮੇਢ੍ਰਾਦਿष੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨਾਭਿਜਾਨਿ ਤੁ ॥ ੧,੧੫੬.

ਬਵਾਸੀਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜੋ ਰੋਗ ਗੋਪਤ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ।

ਗਣ੍ਡੂਪਦਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਿ ਮृਦੂਨਿ ਚ । ਵ੍ਯਾਨੋ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਣਂ ਕਰੋਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕੀਂਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਚਿੱਪੜੇ ਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਆਨ ਹਵਾ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਬਵਾਸੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੀਲੋਪਮਂ ਸ੍ਥਿਰਖਰਂ ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਚ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ । ਵਾਤੇਨ ਤੋਦਃ ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਸਿਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੫੬.

ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਕਿਲ-ਵਾਂਗ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਠਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਦਰਦ ਤੇ ਰੁਖਾਪਣ, ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣਤਾ । ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਯਤ੍ਨਮਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਤਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁ ਹਿ ਗਦਨ੍ਧਾ (ਕਾਰ੍) ਯ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦੋਦਰਮ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕਫ਼ ਨਾਲ ਚਿੱਪੜਾਪਣ, ਗਠ ਬਣ ਜਾਣਾ ਤੇ ਰੰਗ ਸਧਾਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਵਾਸੀਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੋਗ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਂ ਵਚ੍ਮਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ । ਦੋषੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਭਯਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ षਡ੍ਵਿਧਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦਸਤ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਸਾਰਃ ਸ ਸੁਤਰਾਂ ਜਾਯਤੇऽਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਤਃ । ਵਿਸ਼ੁष੍ਕਾਨ੍ਨਵਸਾਸ੍ਨੇਹਤਿਲਪਿष੍ਟਵਿਰੂਢਕੈਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਸਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਖਾਣਾ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਚਿੱਪੜਾ ਪਦਾਰਥ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ ਤੇ ਠੀਕ ਨਾ ਪੱਕਿਆ ਅਨਾਜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਦ੍ਯਰੂਕ੍ਸ਼ਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰਸਾਤਿਸ੍ਨੇਹਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕृਮਿਘੋषਵਿਰੋਧਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧੇਃ ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣਾ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਚਿੱਪੜਾਪਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਕੀਂਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ ਤੇ ਗਲਤ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਂਸਯਤ੍ਯਧੋਵਾਤਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤੇਨੈਵ ਚਾਨਲਮ੍ । ਵ੍ਯਾਪਾਰ੍ਯਾਨ੍ਨਸ਼ਕृਤ੍ਕੋष੍ਠਪੁਰੀषਦ੍ਰਵਤਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਗੜਬੜ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ, ਮਲ ਤੇ ਪੇਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਖਾਣਾ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਤੇऽਤੀਸਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਿਨਃ । ਭੇਦੋ ਹृਦ੍ਗੁਦਕੋष੍ਠੇषੁ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੫੭.

ਦਸਤ ਆਉਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹਨ: ਦਿਲ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਗੜਬੜ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਤੇ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਣਾ।

ਆਧ੍ਮਾਨਮਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨ ਵਿਜ੍ਵਰਮ੍ । ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਨ੍ਯਾਢ੍ਯਂ ਵਿਰੁ (ਬ)ਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੭.

ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਟ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਚਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਿਨਾ ਬੁਖਾਰ ਦੇ। ਪਖਾਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸਫੇਨਮਚ੍ਛਂ ਚ ਗृਹੀਤਂ ਵ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਤਥਾਦਗ੍ਧਗਦਾਭਾਸਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਪਰਿਕਰ੍ਤਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਪਖਾਣਾ ਸੁੱਕਾ, ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਚਿੱਪੜਾ ਤੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਸ਼ੁष੍ਕਭ੍ਰष੍ਟਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਹृष੍ਟਰੋਮਾ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਸਨ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਮਸ਼ਿਤਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਪ੍ਰਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੭.

ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਸਹਿੜੀ ਗੁਦਾ, ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਣੀ। ਜਦ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਣਾ ਪੀਲਾ, ਹਲਦੀ ਜਾਂ ਹਰੀ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।