ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਭੂਤਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਾ ਵਿਡਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਧੂਮ੍ਰਕੋष੍ਠਕਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਪृष੍ਠੋਰਸਾਂ ਸ਼ੂਲਮਾਲਸ੍ਯਂ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸਮ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਵੱਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਖਾਨਾ ਘੱਟ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪੇਟ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪਖਾਨਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਲੌਲ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਰੋਧੋ ਦੁਃ ਖੋਪਚਾਰਤਃ । ਆਸ਼ਙ੍ਕਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣ੍ਡੁਗੁਲ੍ਮੋਦਰੇषੁ ਚ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਲ ਵਧੀਕ ਲਾਲਚ, ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸਾ, ਸ਼ੱਕ, ਰੋਕ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਜਾਤੇष੍ਵਹਤਨਾਮਸੁ । ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਮਾਨੋ ਹਿ ਤੈਰਧੋਮਾਰ੍ਗਰੋਧਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਲੱਛਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੋਵੇ; ਜਦ ਹਵਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੋਭਯੇਦਨਿਲਾਨਨ੍ਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਗਾਨ੍ । ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕृਤ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋषਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਹੋਰ ਵਾਯੂਆਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਖਾਨਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮੁष੍ਣਾਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਰ੍ऽਸ਼ਸਃ । ਕृਸ਼ੋ ਭृਸ਼ਂ ਹਤੋਤ੍ਸਾਹੋ ਦੀਨਃ ਕ੍ਸ਼ਾਮੋऽਥ ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਭ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਤਲੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਰਹਿਤ, ਉਦਾਸ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਸਾਰੀ ਵਿਗਤਚ੍ਛਾਯੋ ਜਨ੍ਤੁਦਗ੍ਧ ਇਵਦ੍ਰੁਮ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰੈਰੁਗ੍ਰਦ੍ਰਵੈਰ੍ਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਰ੍ਮਪੀਡਨੈਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮੂਲ ਰਹਿਤ, ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਰੁੱਖ; ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਸਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਮਾ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਕਾਸ਼ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਸ਼੍ਵਾਸਪੀਨਸੈਃ । ਕ੍ਲਮਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਵਮਥੁਕ੍ਸ਼ਵਥੁਸ਼੍ਵਯਥੁਜ੍ਵਰੈਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੰਘ, ਤਿਸ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ; ਥਕਾਵਟ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ, ਪੀਸਣਾ, ਛੀਂਕ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਰਿਪੀਡਿਤਃ । ਕ੍ਸ਼ਾਮੋ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰੋ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਮੁਹੁਃ ष੍ਠੀਵਨ੍ਨਰੋਚਕੀ ॥ ੧,੧੫੬.

ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਸਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ; ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਰ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਥੂਕਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਰਹਿਤ।

ਸਰ੍ਵਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਹृਨ੍ਨਾਭੀਪਾਯੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਸ਼ੂਲਵਾਨ੍ । ਗੁਦੇਨਸ੍ਤ੍ਰਵਤਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਬਲਾਕੋਦਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਵਾਂਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਦ; ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੱਤ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਗਲੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੁष੍ਕਂ ਚੈਵ ਮੁਕ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਪਕ੍ਵਾਮਂ ਚਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪਾਣ੍ਡੁਪਿਤ੍ਤਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਕ੍ਤਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚੋਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਕੱਚਾ; ਪੀਲਿਆ ਪਿੱਤ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਲਾਲ, ਚਿਕਣ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਬਹ੍ਵਨਿਲਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਾਸ਼੍ਚਿਮਚਿਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਪੀਨਾਙ੍ਗਾਰਾਰੁਣਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਵਿषਮਾਃ ਪਰੁषਾਕਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਗੁਦਾ ਉੱਤੇ ਅੰਕੁਰ, ਬਹੁਤ ਵਾਯੂ, ਸੁੱਕੇ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲੇ; ਮੋਟੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ, ਸਖ਼ਤ, ਅਸਮਾਨ, ਖੁਰਦਰੇ।

ਮਿਥੋ ਵਿਸਦृਸ਼ ਵਕ੍ਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਵਿਸ੍ਫੁਟਿ(ਰਿ) ਤਾਨਨਾਃ । ਸ਼ਿਮ੍ਬੀਖਰ੍ਜृਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੂਕਾਰ੍ਪਾਸਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਵਕਰੇ, ਤਿੱਖੇ, ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ; ਜੁਜੂਬ, ਖਜੂਰ, ਕਰਕੰਦ ਤੇ ਰੂਈ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੇ।

ਕੇਚਿਤ੍ਕਦਮ੍ਬਪੁष੍ਪਾਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਜਙ੍ਘੋਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ਯਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕੁਝ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਸਿਧਾਰਥ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ; ਸਿਰ, ਪਾਸੇ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, رانਾਂ, ਵਾਂਕਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਦਰਦ।

ਕ੍ਸ਼ਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿष੍ਟਮ੍ਭਹृਦ੍ਗਹਾਰੋਚਕਪ੍ਰਦਾਃ । ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਗ੍ਨਿਵੈषਮ੍ਯਕਰ੍ਣਨਾਦਭ੍ਰਮਾਵਹਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਛੀਕ ਆਉਣੀ, ਡਕਾਰ ਆਉਣੀ, ਰੋਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤੰਗੀ, ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਕੰਨ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼, ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤੈਰਾਰ੍ਤੋ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍ । ਰੁਕ੍ਫੇਨਪਿਚ੍ਛਾਨੁਗਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਲ ਗੰਢੀ ਹੋਈ, ਥੋੜ੍ਹੀ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੀ, ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਦਰਦ ਤੇ ਚਿਪ ਚਿਪੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਤ੍ਵਗ੍ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾष੍ਠੀਲਾਸਂਭਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ ॥ ੧,੧੫੬.

ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂਤ ਤੇ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਗਠ, ਪਲੀਹਾ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਗੰਢ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਨੀਲਮੁਖਾ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਸਿਤਪ੍ਰਭਾਃ । ਤਨ੍ਵਗ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿਣੋ ਵਿਸ਼੍ਰਾਸ੍ਤਨਵੋ ਮृਦਵਃ ਸ਼੍ਲਥਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਢ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਤਲੇ, ਤੇਜ਼, ਰਿਸਦੇ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਪਤਲੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਢੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕਜਿਹ੍ਵਾ ਯਕृਤ੍ਖਣ੍ਡਜਲੌਕਾਵਕ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ । ਦਾਹਸ਼ੋ (ष) ਕਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਤृਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਮੋਹਦਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਤੋਤਾ ਵਾਂਗ, ਮੂੰਹ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਜੂਨ ਦੀ ਮੂੰਹ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਪਿਆਸ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੋष੍ਮਾਣੋ ਦ੍ਰਵਨੀਲੋष੍ਣਪੀਤਰਕ੍ਤਾਮਵਰ੍ਚਸਃ । ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਹਰਿਤ੍ਪੀਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਗਰਮ, ਤਰਲ, ਨੀਲੇ, ਗਰਮ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਚੋਂ ਜੌ ਵਾਂਗ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਹਰੇ-ਪੀਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੋਲ੍ਬਣਾ ਮਹਾਮੂਲਾ ਘਨਾ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਸਿਤਾਃ । ਉਤ੍ਸਨ੍ਨੋਪਚਿਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਤਬ੍ਧਵृਤ੍ਤਗੁਰੁਸ੍ਥਿਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਢ ਵੱਡੇ, ਗਾਢੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦਰਦ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਉੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੂਲੇ, ਚਿਕਣ, ਸਖ਼ਤ, ਗੋਲ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾਃ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ । ਕਰੀਰਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ੍ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਚਿਪ ਚਿਪੇ, ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ, ਚੋਖੇ, ਖਜਲੀ ਵਾਲੇ, ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਚੰਗੇ, ਕਰੀਰ ਜਾਂ ਫਣਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਥਣ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਨਾਹਿਨਃ ਪੁਯੁਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਤਨਾਃ । ਸਕਾਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸਹृਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਵੰਕਸ ਦੇ ਵਿਚ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਪੀਪ ਵਾਲੇ, ਮੂਤ ਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਹ ਦੀ ਤੰਗੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ, ਵਧੀ ਹੋਈ ਲਾਰ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰਕ੍ਸ਼ਾਰਕਾਰਿਣਃ । ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਾਦਿਵਿਕਾਰਦਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਵੱਡੀ ਔਖਾਈ, ਸਿਰ ਦੀ ਭਾਰੀ, ਠੰਡਕ ਤੇ ਕਸੇ ਹੋਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਪਚਣ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਨਰਮੀ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਸਾਭਸਕਫਪ੍ਰਾਜ੍ਯਪੁਰੀषਾਸृਕ੍ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ । ਨ ਸ੍ਤ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਗਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮਲ ਵਿਚ ਚਰਬੀ, ਪੀਪ ਤੇ ਕਫ਼ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਨਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੀਲੇ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸृष੍ਟਲਿਙ੍ਗਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗਨਿਚਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇ ਕੀਲਾਃ ਪੀਤਾਕृਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਖੂਨ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਦਾ ਵਿਚ ਗੰਢ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਟਪ੍ਰਸੇਹਸਦृਸ਼ਾਃ ਗੁਞ੍ਜਾਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ । ਤੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁष੍ਟਮੁष੍ਣਂ ਚ ਗਾਢਵਿष੍ਟਂਭਪੀਡਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਵਟ ਦੇ ਫਲ, ਗੂੰਜ ਜਾਂ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਦੇ, ਗਰਮ, ਤੇ ਗਾਢੇ ਰੋਕ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਤ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਤਃ । ਕੇਕਾਭਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਦੁਃ ਖੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸ਼ਯਸਮ੍ਭਵੈਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਖੂਨ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਵਹਾਵਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਚੀਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਖੂਨ ਘਟਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲੋਤ੍ਸਾਹੋ ਹਤੌਜਾਃ ਕਲੁषੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਮੁਦ੍ਗਕੋਦ੍ਰਵਜਂਬੀਰਕਰੀਰਚਣਕਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਉਸ ਦੀ ਰੰਗਤ, ਤਾਕਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੂੰਗ, ਕੋਦਰ, ਜੰਬੀਰ, ਕਰੀਰ, ਚਣ ਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਣ ਤੋਂ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਃ ਸਂਗ੍ਰਾਹਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਟ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਪਿਤੋ ਬਲੀ । ਅਧੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯਾਧਃ ਪ੍ਰਸ਼ੋषਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।